শ্রীভগবানুবাচ
এতদ্যো বেত্তি তং প্রাহুঃ ক্ষেত্রজ্ঞ ইতি তদ্বিদঃ ॥ 1 ॥
- শ্রীভগবান্ (śrībhagavān)the Blessed Lord (śrī:blessed | bhagavān:Lord)
- উবাচ (uvāca)said
- ইদং (idaṃ)this
- শরীরং (śarīraṃ)body
- কৌন্তেয (kaunteya)O son of Kunti
- ক্ষেত্রম্ (kṣetram)field
- ইতি (iti)thus
- অভিধীযতে (abhidhīyate)is called
- এতত্ (etat)this
- যঃ (yaḥ)who
- বত্তি (vetti)knows
- তং (taṃ)him
- প্রাহুঃ (prāhuḥ)they call
- ক্ষেত্রজ্ঞ (kṣetrajña)knower of the field (kṣetra:field | jña:knower)
- ইতি (iti)thus
- তদ্বিদঃ (tadvidaḥ)those who know (tat:that | vidaḥ:know)
ক্ষেত্রক্ষেত্রজ্ঞযোর্জ্ঞানং যত্তজ্জ্ঞানং মতং মম ॥ 2 ॥
- ক্ষেত্রজ্ঞং (kṣetrajñaṃ)knower of the field (kṣetra:field | jñaṃ:knower)
- চ (ca)and
- অপি (api)also
- মাং (māṃ)me
- বিদ্ধি (viddhi)know
- সর্বক্ষেত্রেষু (sarvakṣetreṣu)in all fields (sarva:all | kṣetreṣu:in fields)
- ভারত (bhārata)O Bharata
- ক্ষেত্রক্ষেত্রজ্ঞযোঃ (kṣetrakṣetrajñayoḥ)of field and knower (kṣetra:field | kṣetrajñayoḥ:of knower)
- জ্ঞানং (jñānaṃ)knowledge
- যত্ (yat)which
- তত্ (tat)that
- জ্ঞানং (jñānaṃ)knowledge
- মতং (mataṃ)considered
- মম (mama)by me
স চ যো যত্প্রভাবশ্চ তত্সমাসেন মে শৃণু ॥ 3 ॥
- তত্ক্ষেত্রং (tat-kṣetram)that field (tat:that | kṣetram:field)
- যত্ (yat)what
- চ (ca)and
- যাদৃক্ (yādṛk)of what nature
- চ (ca)and
- যদ্বিকারি (yad-vikāri)what modifications (yat:what | vikāri:modifications)
- যতঃ (yataḥ)whence
- চ (ca)and
- যত্ (yat)what
- স (sa)he
- চ (ca)and
- যঃ (yaḥ)who
- যত্প্রভাবঃ (yat-prabhāvaḥ)what powers (yat:what | prabhāvaḥ:powers)
- চ (ca)and
- তত্ (tat)that
- সমাসেন (samāsena)in brief
- মে (me)from me
- শৃণু (śṛṇu)hear
ব্রহ্মসূত্রপদৈশ্চৈব হেতুমদ্ভির্বিনিশ্চিতৈঃ ॥ 4 ॥
- ঋষিভিঃ (ṛṣibhiḥ)by the sages
- বহুধা (bahudhā)in many ways
- গীতং (gītam)sung
- ছন্দোভিঃ (chandobhiḥ)by the chants
- বিবিধৈঃ (vividhaiḥ)various
- পৃথক্ (pṛthak)distinctively
- ব্রহ্মসূত্রপদৈঃ (brahmasūtrapadaiḥ)by the words of Brahman (brahma:Brahman | sūtra:thread, aphorism | padaiḥ:by the words)
- চ (ca)and
- এব (eva)indeed
- হেতুমদ্ভিঃ (hetumadbhiḥ)full of reason (hetu:reason | mat:possessing)
- বিনিশ্চিতৈঃ (viniścitaiḥ)decisive
ইন্দ্রিযাণি দশৈকং চ পঞ্চ চেন্দ্রিযগোচরাঃ ॥ 5 ॥
- মহাভূতানি (mahābhūtāni)great elements (mahā:great | bhūtāni:elements)
- অহঙ্কারঃ (ahaṅkāraḥ)egoism
- বুদ্ধিঃ (buddhiḥ)intellect
- অব্যক্তম্ (avyaktam)unmanifested
- এব (eva)indeed
- চ (ca)and
- ইন্দ্রিযাণি (indriyāṇi)senses
- দশ (daśa)ten
- একম্ (ekaṃ)one
- চ (ca)and
- পঞ্চ (pañca)five
- চ (ca)and
- ইন্দ্রিযগোচরাঃ (indriyagocarāḥ)objects of the senses (indriya:senses | gocarāḥ:objects)
এতত্ক্ষেত্রং সমাসেন সবিকারমুদাহৃতম্ ॥ 6 ॥
- ইচ্ছা (icchā)desire
- দ্বেষঃ (dveṣaḥ)hatred
- সুখং (sukhaṃ)pleasure
- দুঃখং (duḥkhaṃ)pain
- সঙ্ঘাতঃ (saṅghātaḥ)aggregate (body)
- চেতনা (cetanā)intelligence
- ধৃতিঃ (dhṛtiḥ)fortitude
- এতত্ক্ষেত্রং (etatkṣetram)this field (etat:this | kṣetram:field)
- সমাসেন (samāsena)briefly
- সবিকারম্ (savikāram)with modifications (sa:with | vikāram:modifications)
- উদাহৃতম্ (udāhṛtam)described
আচার্যোপাসনং শৌচং স্থৈর্যমাত্মবিনিগ্রহঃ ॥ 7 ॥
- অমানিত্বম্ (amānitvam)humility
- অদম্ভিত্বম্ (adambhitvam)unpretentiousness
- অহিংসা (ahiṃsā)non-injury
- ক্ষান্তিঃ (kṣāntiḥ)forgiveness
- আরজবম্ (ārjavam)uprightness
- আচার্যোপাসনম্ (ācāryopāsanam)service to the teacher (ācārya:teacher | upāsanam:service)
- শৌচম্ (śaucam)purity
- স্থৈর্যম্ (sthairyam)steadfastness
- আত্মবিনিগ্রহঃ (ātmavinigrahaḥ)self-control (ātma:self | vinigrahaḥ:control)
জন্ম-মৃত্যু-জরা-ব্যাধি-দুঃখদোষানুদর্শনম্ ॥ 8 ॥
- ইন্দ্রিযার্থেষু (indriyārtheṣu)in the objects of senses (indriya:senses | artheṣu:in the objects)
- বৈরাগ্যম্ (vairāgyam)detachment
- অনহঙ্কার (anahaṅkāra)absence of egoism (an:absence | ahaṅkāra:egoism)
- এব (eva)indeed
- চ (ca)and
- জন্মমৃত্যুজরাব্যাধিদুঃখদোষানুদর্শনম্ (janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam)perception of evils in birth, etc. (janma:birth | mṛtyu:death | jarā:old age | vyādhi:sickness | duḥkha:pain | doṣa:evils | anudarśanam:perception)
নিত্যং চ সমচিত্তত্ব-মিষ্টানিষ্টোপপত্তিষু ॥ 9 ॥
- অসক্তি (asakti)non-attachment
- অনভিষ্বঙ্গঃ (anabhiṣvaṅgaḥ)non-identification
- পুত্র (putra)son
- দার (dāra)wife
- গৃহ (gṛha)home
- আদি (ādi)and the rest
- ইষু (iṣu)in
- নিত্যং (nityaṃ)constant
- চ (ca)and
- সমচিত্তত্বম্ (samacittatvam)even-mindedness
- ইষ্ট (iṣṭa)desirable
- অনিষ্ট (aniṣṭa)undesirable
- উপপত্তিষু (upapattiṣu)in events
বিবিক্তদেশসেবিত্ব-মরতির্জনসংসদি ॥ 10 ॥
- মযি (mayi)unto Me
- চ (ca)and
- অনন্যযোগেন (ananyayogena)by the YOGA of non-separation (ananya:non-separation | yogena:by the YOGA)
- ভক্তিঃ (bhaktiḥ)devotion
- অব্যভিচারিণী (avyabhicāriṇī)unswerving
- বিবিক্তদেশসেবিত্বম্ (viviktadeśasevitvam)resorting to solitary places (vivikta:solitary | deśa:places | sevitvam:resorting to)
- অরতি (arati)distaste
- জনসংসদি (janasaṃsadi)for the society of men (jana:men | saṃsadi:in the society)
এতজ্জ্ঞানমিতি প্রোক্তমজ্ঞানং যদতোঽন্যথা ॥ 11 ॥
- অধ্যাত্মজ্ঞাননিত্যত্বং (adhyātmajñānanityatvaṃ)constancy in self-knowledge (adhyātma:self | jñāna:knowledge | nityatvaṃ:constancy)
- তত্ত্বজ্ঞানার্থদর্শনম্ (tattvajñānārthadarśanam)perception of true knowledge (tattva:true | jñāna:knowledge | artha:purpose | darśanam:perception)
- এতত্ (etat)this
- জ্ঞানম্ (jñānam)knowledge
- ইতি (iti)thus
- প্রোক্তম্ (proktam)is declared
- অজ্ঞানম্ (ajñānam)ignorance
- যত্ (yat)what
- অতঃ (ataḥ)from this
- অন্যথা (anyathā)otherwise
অনাদিমত্পরং ব্রহ্ম ন সত্তন্নাসদুচ্যতে ॥ 12 ॥
- জ্ঞেযম্ (jñeyam)to be known
- যত্ (yat)which
- তত্ (tat)that
- প্রবক্ষ্যামি (pravakṣyāmi)I will declare
- যত্ (yat)which
- জ্ঞাত্বা (jñātvā)knowing
- অমৃতম্ (amṛtam)immortality
- অশ্নুতে (aśnute)attains
- অনাদিমত্ (anādimat)beginningless
- পরম্ (param)supreme
- ব্রহ্ম (brahma)Brahman
- ন (na)not
- সত্ (sat)being
- তত্ (tat)that
- ন (na)not
- অসত্ (asat)non-being
- উচ্যতে (ucyate)is called
সর্বতঃশ্রুতিমল্লোকে সর্বমাবৃত্য তিষ্ঠতি ॥ 13 ॥
- সর্বতঃ (sarvataḥ)everywhere
- পাণিপাদম্ (pāṇipādam)hands and feet (pāṇi:hand | pādam:foot)
- তত্ (tat)that
- সর্বতঃ (sarvataḥ)everywhere
- অক্ষিশিরোমুখম্ (akṣiśiromukham)eyes, heads, and mouths (akṣi:eye | śiraḥ:head | mukham:mouth)
- সর্বতঃ (sarvataḥ)everywhere
- শ্রুতিমত্ (śrutimat)having ears (śruti:ear | mat:having)
- লোকে (loke)in the world
- সর্বম্ (sarvam)all
- আবৃত্য (āvṛtya)enveloping
- তিষ্ঠতি (tiṣṭhati)exists
অসক্তং সর্বভৃচ্চৈব নির্গুণং গুণভোক্তৃ চ ॥ 14 ॥
- সর্বেন্দ্রিযগুণাভাসং (sarvendriyaguṇābhāsam)shining by all senses (sarva:all | indriya:senses | guṇa:qualities | ābhāsam:shining)
- সর্বেন্দ্রিযবিবর্জিতম্ (sarvendriyavivarjitam)devoid of all senses (sarva:all | indriya:senses | vivarjitam:devoid of)
- অসক্তং (asaktam)unattached
- সর্বভৃত্ (sarvabhṛt)supporting all (sarva:all | bhṛt:supporting)
- চ (ca)and
- এব (eva)indeed
- নির্গুণং (nirguṇam)devoid of qualities
- গুণভোক্তৃ (guṇabhoktṛ)experiencer of qualities (guṇa:qualities | bhoktṛ:experiencer)
- চ (ca)and
সূক্ষ্মত্বাত্তদবিজ্ঞেযং দূরস্থং চান্তিকে চ তত্ ॥ 15 ॥
- বহিঃ (bahiḥ)outside
- অন্তঃ (antaḥ)inside
- চ (ca)and
- ভূতানাম্ (bhūtānām)of beings
- অচরম্ (acaram)the unmoving
- চরম্ (caram)the moving
- এব (eva)indeed
- চ (ca)and
- সূক্ষ্মত্বাত্ (sūkṣmatvāt)because of subtlety
- তত্ (tat)that
- অবিজ্ঞেযম্ (avijñeyam)unknowable
- দূরস্থম্ (dūrastham)far away
- চ (ca)and
- অন্তিকে (antike)near
- চ (ca)and
- তত্ (tat)that
ভূতভর্তৃ চ তজ্জ্ঞেযং গ্রসিষ্ণু প্রভবিষ্ণু চ ॥ 16 ॥
- অবিভক্তং (avibhaktaṃ)undivided
- চ (ca)and
- ভূতেষু (bhūteṣu)in beings
- বিভক্তম্ (vibhaktam)divided
- ইব (iva)as if
- চ (ca)and
- স্থিতম্ (sthitam)exists
- ভূতভর্তৃ (bhūtabhartṛ)Supporter of Beings (bhūta:beings | bhartṛ:supporter)
- চ (ca)and
- তজ্জ্ঞেযং (tajjñeyaṃ)that is to be known (tat:that | jñeyaṃ:to be known)
- গ্রসিষ্ণু (grasiṣṇu)devours
- প্রভবিষ্ণু (prabhaviṣṇu)generates
- চ (ca)and
জ্ঞানং জ্ঞেযং জ্ঞানগম্যং হৃদি সর্বস্য বিষ্ঠিতম্ ॥ 17 ॥
- জ্যোতিষাম্ (jyotiṣām)of lights
- অপি (api)even
- তত্ (tat)that
- জ্যোতিঃ (jyotiḥ)light
- তমসঃ (tamasaḥ)of darkness
- পরম্ (param)beyond
- উচ্যতে (ucyate)is said
- জ্ঞানম্ (jñānam)knowledge
- জ্ঞেযম্ (jñeyam)object of knowledge
- জ্ঞানগম্যম্ (jñānagamyam)to be reached by knowledge (jñāna:knowledge | gamyam:to be reached)
- হৃদি (hṛdi)in the heart
- সর্বস্য (sarvasya)of all
- বিষ্ঠিতম্ (viṣṭhitam)seated
মদ্ভক্ত এতদ্বিজ্ঞায মদ্ভাবাযোপপদ্যতে ॥ 18 ॥
- ইতি (iti)thus
- ক্ষেত্রং (kṣetram)field
- তথা (tathā)as well as
- জ্ঞানং (jñānam)knowledge
- জ্ঞেযং (jñeyam)the knowable
- চ (ca)and
- উক্তং (uktaṃ)stated
- সমাসতঃ (samāsataḥ)briefly
- মদ্ভক্ত (madbhakta)My devotee (mad:my | bhakta:devotee)
- এতদ্বিজ্ঞায (etadvijñāya)knowing this (etat:this | vijñāya:knowing)
- মদ্ভাবায (madbhāvāya)into My Being (mad:my | bhāvāya:into Being)
- উপপদ্যতে (upapadyate)enters
বিকারাংশ্চ গুণাংশ্চৈব বিদ্ধি প্রকৃতিসম্ভবান্ ॥ 19 ॥
- প্রকৃতিং (prakṛtim)matter
- পুরুষং (puruṣam)spirit
- চ (ca)and
- এব (eva)indeed
- বিদ্ধি (viddhi)know
- অনাদী (anādī)beginningless
- উভাবপি (ubhāvapi)both (ubhāv:both | api:also)
- বিকারান্ (vikārān)modifications
- চ (ca)and
- গুণান্ (guṇān)qualities
- চ (ca)and
- এব (eva)indeed
- বিদ্ধি (viddhi)know
- প্রকৃতিসম্ভবান্ (prakṛtisambhavān)born of matter (prakṛti:matter | sambhavān:born of)
পুরুষঃ সুখদুঃখানাং ভোক্তৃত্বে হেতুরুচ্যতে ॥ 20 ॥
- কার্যকারণকর্তৃত্বে (kāryakāraṇakartṛtve)in the production of effect and cause (kārya:effect | kāraṇa:cause | kartṛtve:in the production)
- হেতুঃ (hetuḥ)cause
- প্রকৃতিঃ (prakṛtiḥ)Prakriti
- উচ্যতে (ucyate)is said
- পুরুষঃ (puruṣaḥ)Purusha
- সুখদুঃখানাং (sukhaduḥkhānāṃ)of pleasure and pain (sukha:pleasure | duḥkha:pain)
- ভোক্তৃত্বে (bhoktṛtve)in the experience
- হেতুḥ (hetuḥ)cause
- উচ্যতে (ucyate)is said
কারণং গুণসঙ্গোঽস্য সদসদ্যোনিজন্মসু ॥ 21 ॥
- পুরুষঃ (puruṣaḥ)the person
- প্রকৃতিস্থঃ (prakṛtisthaḥ)situated in nature (prakṛti:nature | sthaḥ:situated)
- হি (hi)indeed
- ভুঙ্ক্তে (bhuṅkte)experiences
- প্রকৃতিজান্ (prakṛtijān)born of nature (prakṛti:nature | jān:born of)
- গুণান্ (guṇān)qualities
- কারণং (kāraṇam)cause
- গুণসঙ্গঃ (guṇasaṅgaḥ)attachment to qualities (guṇa:qualities | saṅgaḥ:attachment)
- অস্য (asya)of him
- সদসদ্ (sadasad)good and evil (sat:good | asat:evil)
- যোনি (yoni)wombs
- জন্মসু (janmasu)in births
পরমাত্মেতি চাপ্যুক্তো দেহেঽস্মিন্পুরুষঃ পরঃ ॥ 22 ॥
- উপদ্রষ্টা (upadraṣṭā)spectator
- অনুমন্তা (anumantā)permitter
- চ (ca)and
- ভর্তা (bhartā)supporter
- ভোক্তা (bhoktā)enjoyer
- মহেশ্বরঃ (maheśvaraḥ)great Lord (mahā:great | īśvaraḥ:Lord)
- পরমাত্মা (paramātmā)Supreme Self (parama:supreme | ātmā:self)
- ইতি (iti)thus
- চ (ca)and
- অপি (api)also
- উক্তঃ (uktaḥ)called
- দেহে (dehe)in the body
- অস্মিন্ (asmin)this
- পুরুষঃ (puruṣaḥ)Purusha
- পরঃ (paraḥ)supreme
সর্বথা বর্তমানোঽপি ন স ভূযোঽভিজাযতে ॥ 23 ॥
- য (ya)who
- এবং (evaṃ)thus
- বেত্তি (vetti)knows
- পুরুষং (puruṣaṃ)Purusha
- প্রকৃতিং (prakṛtiṃ)Prakriti
- চ (ca)and
- গুণৈঃ (guṇaiḥ)with qualities
- সহ (saha)together with
- সর্বথা (sarvathā)in every way
- বর্তমানঃ (vartamānaḥ)existing
- অপি (api)even
- ন (na)not
- স (sa)he
- ভূযঃ (bhūyaḥ)again
- অভিজাযতে (abhijāyate)is born
অন্যে সাঙ্খ্যেন যোগেন কর্মযোগেন চাপরে ॥ 24 ॥
- ধ্যানেন (dhyānena)by meditation
- আত্মনি (ātmani)in the Self
- পশ্যন্তি (paśyanti)behold
- কেচিত্ (kecit)some
- আত্মানম্ (ātmānam)the Self
- আত্মনা (ātmanā)by the Self
- অন্যে (anye)others
- সাঙ্খ্যেন (sāṅkhyena)by SANKHYA
- যোগেন (yogena)by YOGA
- কর্মযোগেন (karmayogena)by KARMA YOGA (karma:action | yogena:by YOGA)
- চ (ca)and
- অপরে (apare)others
তেঽপি চাতিতরন্ত্যেব মৃত্যুং শ্রুতিপরাযণাঃ ॥ 25 ॥
- অন্যে (anye)others
- তু (tu)but
- এবম্ (evam)thus
- অজানন্তঃ (ajānantaḥ)not knowing
- শ্রুত্বা (śrutvā)having heard
- অন্যেভ্যঃ (anyebhyaḥ)from others
- উপাসতে (upāsate)worship
- তে (te)they
- অপি (api)also
- চ (ca)and
- অতিতরন্তি (atitaranti)cross beyond
- এব (eva)indeed
- মৃত্যুম্ (mṛtyum)death
- শ্রুতিপরাযণাঃ (śrutiparāyaṇāḥ)devoted to what they heard (śruti:what they heard | parāyaṇāḥ:devoted to)
ক্ষেত্রক্ষেত্রজ্ঞসংযোগাত্তদ্বিদ্ধি ভরতর্ষভ ॥ 26 ॥
- যাবত্ (yāvat)as long as
- সঞ্জাযতে (sañjāyate)is born
- কিঞ্চিত্ (kiñcit)anything
- সত্ত্বং (sattvaṃ)being
- স্থাবরজঙ্গমম্ (sthāvarajaṅgamam)unmoving or moving (sthāvara:unmoving | jaṅgamam:moving)
- ক্ষেত্রক্ষেত্রজ্ঞসংযোগাত্ (kṣetrakṣetrajñasaṃyogāt)from union of Field and Knower (kṣetra:field | kṣetrajña:knower of the field | saṃyogāt:from union)
- তত্ (tad)that
- বিদ্ধি (viddhi)know
- ভরতর্ষভ (bharatarṣabha)O best of Bharatas (bharata:Bharata | ṛṣabha:best)
বিনশ্যত্স্ববিনশ্যন্তং যঃ পশ্যতি স পশ্যতি ॥ 27 ॥
- সমম্ (samam)equally
- সর্বেষু (sarveṣu)in all
- ভূতেষু (bhūteṣu)in beings
- তিষ্ঠন্তম্ (tiṣṭhantam)existing
- পরমেশ্বরম্ (parameśvaram)Supreme Lord (parama:supreme | īśvaram:lord)
- বিনশ্যত্সু (vinaśyatsu)in the perishing
- অবিনশ্যন্তম্ (avinaśyantam)the unperishing
- যঃ (yaḥ)who
- পশ্যতি (paśyati)sees
- সঃ (saḥ)he
- পশ্যতি (paśyati)sees
ন হিনস্ত্যাত্মনাত্মানং ততো যাতি পরাং গতিম্ ॥ 28 ॥
- সমম্ (samam)equally
- পশ্যন্ (paśyan)seeing
- হি (hi)indeed
- সর্বত্র (sarvatra)everywhere
- সমবস্থিতম্ (samavasthitam)equally dwelling
- ঈশ্বরম্ (īśvaram)the Lord
- ন (na)not
- হিনস্তি (hinasti)destroys
- আত্মনা (ātmanā)by the Self
- আত্মানম্ (ātmānam)the Self
- ততঃ (tataḥ)therefore
- যাতি (yāti)goes
- পরাম্ (parām)highest
- গতিম্ (gatim)goal
যঃ পশ্যতি তথাত্মানমকর্তারং স পশ্যতি ॥ 29 ॥
- প্রকৃত্যা (prakṛtyā)by nature
- এব (eva)indeed
- চ (ca)and
- কর্মাণি (karmāṇi)actions
- ক্রিযমাণানি (kriyamāṇāni)being performed
- সর্বশঃ (sarvaśaḥ)in all ways
- যঃ (yaḥ)who
- পশ্যতি (paśyati)sees
- তথা (tathā)thus
- আত্মানম্ (ātmānam)the Self
- অকর্তারম্ (akartāram)non-doer
- স (sa)he
- পশ্যতি (paśyati)sees
তত এব চ বিস্তারং ব্রহ্ম সম্পদ্যতে তদা ॥ 30 ॥
- যদা (yadā)when
- ভূতপৃথগ্ভাবম্ (bhūtapṛthagbhāvam)variety of beings (bhūta:beings | pṛthagbhāvam:variety)
- একস্থম্ (ekastham)resting in the One (eka:one | stham:resting)
- অনুপশ্যতি (anupaśyati)sees
- তত (tata)then
- এব (eva)alone
- চ (ca)and
- বিস্তারম্ (vistāram)spreading forth
- ব্রহ্ম (brahma)Brahman
- সম্পদ্যতে (sampadyate)becomes
- তদা (tadā)then
শরীরস্থোঽপি কৌন্তেয ন করোতি ন লিপ্যতে ॥ 31 ॥
- অনাদিত্বাত্ (anāditvāt)due to being without beginning (anādi:without beginning | tvāt:due to)
- নির্গুণত্বাত্ (nirguṇatvāt)due to being devoid of qualities (nirguṇa:devoid of qualities | tvāt:due to)
- পরমাত্মা (paramātmā)Supreme Self (parama:supreme | ātmā:self)
- অযম্ (ayam)this
- অব্যযঃ (avyayaḥ)imperishable
- শরীরস্থঃ (śarīrasthaḥ)dwelling in the body (śarīra:body | sthaḥ:dwelling)
- অপি (api)although
- কৌন্তেয (kaunteya)O son of Kunti (kunti:Kunti | eya:son of)
- ন (na)not
- করোতি (karoti)acts
- ন (na)not
- লিপ্যতে (lipyate)is tainted
সর্বত্রাবস্থিতো দেহে তথাত্মা নোপলিপ্যতে ॥ 32 ॥
- যথা (yathā)just as
- সর্বগতং (sarvagatam)all-pervading (sarva:all | gatam:pervading)
- সৌক্ষ্ম্যাত্ (saukṣmyāt)due to subtlety
- আকাশং (ākāśam)ether
- ন (na)not
- উপলিপ্যতে (upalipyate)is tainted
- সর্বত্র (sarvatra)everywhere
- আবস্থিতঃ (avasthitaḥ)seated
- দেহে (dehe)in the body
- তথা (tathā)so too
- আত্মা (ātmā)the Self
- ন (na)not
- উপলিপ্যতে (upalipyate)is tainted
ক্ষেত্রং ক্ষেত্রী তথা কৃত্স্নং প্রকাশযতি ভারত ॥ 33 ॥
- যথা (yathā)just as
- প্রকাশযতি (prakāśayati)illumines
- একঃ (ekaḥ)one
- কৃত্স্নং (kṛtsnam)whole
- লোকম্ (lokam)world
- ইমং (imam)this
- রবিঃ (raviḥ)Sun
- ক্ষেত্রং (kṣetram)field
- ক্ষেত্রী (kṣetrī)Lord-of-the-Field
- তথা (tathā)so also
- কৃত্স্নং (kṛtsnam)whole
- প্রকাশযতি (prakāśayati)illumines
- ভারত (bhārata)O Bharata
ভূতপ্রকৃতিমোক্ষং চ যে বিদুর্যান্তি তে পরম্ ॥ 34 ॥
- ক্ষেত্রক্ষেত্রজ্ঞযোঃ (kṣetrakṣetrajñayoḥ)of the Field and Knower (kṣetra:field | kṣetrajña:knower of the field)
- এবম্ (evam)thus
- অন্তরম্ (antaram)distinction
- জ্ঞানচক্ষুষা (jñānacakṣuṣā)with the eye of wisdom (jñāna:wisdom | cakṣuṣā:with the eye)
- ভূতপ্রকৃতিমোক্ষং (bhūtaprakṛtimokṣaṃ)liberation from nature of being (bhūta:being | prakṛti:nature | mokṣaṃ:liberation)
- চ (ca)and
- যে (ye)who
- বিদুঃ (viduḥ)know
- যান্তি (yānti)go
- তে (te)they
- পরম্ (param)Supreme
শ্রীকৃষ্ণার্জুনসংবাদে ক্ষেত্রক্ষেত্রজ্ঞবিভাগযোগো নাম ত্রযোদশোঽধ্যাযঃ ॥13 ॥
