śrībhagavānuvāca
etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ || 1 ||
- śrībhagavānthe Blessed Lord (śrī:blessed | bhagavān:Lord)
- uvācasaid
- idaṃthis
- śarīraṃbody
- kaunteyaO son of Kunti
- kṣetramfield
- itithus
- abhidhīyateis called
- etatthis
- yaḥwho
- vettiknows
- taṃhim
- prāhuḥthey call
- kṣetrajñaknower of the field (kṣetra:field | jña:knower)
- itithus
- tadvidaḥthose who know (tat:that | vidaḥ:know)
kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama || 2 ||
- kṣetrajñaṃknower of the field (kṣetra:field | jñaṃ:knower)
- caand
- apialso
- māṃme
- viddhiknow
- sarvakṣetreṣuin all fields (sarva:all | kṣetreṣu:in fields)
- bhārataO Bharata
- kṣetrakṣetrajñayoḥof field and knower (kṣetra:field | kṣetrajñayoḥ:of knower)
- jñānaṃknowledge
- yatwhich
- tatthat
- jñānaṃknowledge
- mataṃconsidered
- mamaby me
sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śṛṇu || 3 ||
- tat-kṣetramthat field (tat:that | kṣetram:field)
- yatwhat
- caand
- yādṛkof what nature
- caand
- yad-vikāriwhat modifications (yat:what | vikāri:modifications)
- yataḥwhence
- caand
- yatwhat
- sahe
- caand
- yaḥwho
- yat-prabhāvaḥwhat powers (yat:what | prabhāvaḥ:powers)
- caand
- tatthat
- samāsenain brief
- mefrom me
- śṛṇuhear
brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ || 4 ||
- ṛṣibhiḥby the sages
- bahudhāin many ways
- gītamsung
- chandobhiḥby the chants
- vividhaiḥvarious
- pṛthakdistinctively
- brahmasūtrapadaiḥby the words of Brahman (brahma:Brahman | sūtra:thread, aphorism | padaiḥ:by the words)
- caand
- evaindeed
- hetumadbhiḥfull of reason (hetu:reason | mat:possessing)
- viniścitaiḥdecisive
indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ || 5 ||
- mahābhūtānigreat elements (mahā:great | bhūtāni:elements)
- ahaṅkāraḥegoism
- buddhiḥintellect
- avyaktamunmanifested
- evaindeed
- caand
- indriyāṇisenses
- daśaten
- ekaṃone
- caand
- pañcafive
- caand
- indriyagocarāḥobjects of the senses (indriya:senses | gocarāḥ:objects)
etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam || 6 ||
- icchādesire
- dveṣaḥhatred
- sukhaṃpleasure
- duḥkhaṃpain
- saṅghātaḥaggregate (body)
- cetanāintelligence
- dhṛtiḥfortitude
- etatkṣetramthis field (etat:this | kṣetram:field)
- samāsenabriefly
- savikāramwith modifications (sa:with | vikāram:modifications)
- udāhṛtamdescribed
ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ || 7 ||
- amānitvamhumility
- adambhitvamunpretentiousness
- ahiṃsānon-injury
- kṣāntiḥforgiveness
- ārjavamuprightness
- ācāryopāsanamservice to the teacher (ācārya:teacher | upāsanam:service)
- śaucampurity
- sthairyamsteadfastness
- ātmavinigrahaḥself-control (ātma:self | vinigrahaḥ:control)
janma-mṛtyu-jarā-vyādhi-duḥkhadoṣānudarśanam || 8 ||
- indriyārtheṣuin the objects of senses (indriya:senses | artheṣu:in the objects)
- vairāgyamdetachment
- anahaṅkāraabsence of egoism (an:absence | ahaṅkāra:egoism)
- evaindeed
- caand
- janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanamperception of evils in birth, etc. (janma:birth | mṛtyu:death | jarā:old age | vyādhi:sickness | duḥkha:pain | doṣa:evils | anudarśanam:perception)
nityaṃ ca samacittatva-miṣṭāniṣṭopapattiṣu || 9 ||
- asaktinon-attachment
- anabhiṣvaṅgaḥnon-identification
- putrason
- dārawife
- gṛhahome
- ādiand the rest
- iṣuin
- nityaṃconstant
- caand
- samacittatvameven-mindedness
- iṣṭadesirable
- aniṣṭaundesirable
- upapattiṣuin events
viviktadeśasevitva-maratirjanasaṃsadi || 10 ||
- mayiunto Me
- caand
- ananyayogenaby the YOGA of non-separation (ananya:non-separation | yogena:by the YOGA)
- bhaktiḥdevotion
- avyabhicāriṇīunswerving
- viviktadeśasevitvamresorting to solitary places (vivikta:solitary | deśa:places | sevitvam:resorting to)
- aratidistaste
- janasaṃsadifor the society of men (jana:men | saṃsadi:in the society)
etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato'nyathā || 11 ||
- adhyātmajñānanityatvaṃconstancy in self-knowledge (adhyātma:self | jñāna:knowledge | nityatvaṃ:constancy)
- tattvajñānārthadarśanamperception of true knowledge (tattva:true | jñāna:knowledge | artha:purpose | darśanam:perception)
- etatthis
- jñānamknowledge
- itithus
- proktamis declared
- ajñānamignorance
- yatwhat
- ataḥfrom this
- anyathāotherwise
anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate || 12 ||
- jñeyamto be known
- yatwhich
- tatthat
- pravakṣyāmiI will declare
- yatwhich
- jñātvāknowing
- amṛtamimmortality
- aśnuteattains
- anādimatbeginningless
- paramsupreme
- brahmaBrahman
- nanot
- satbeing
- tatthat
- nanot
- asatnon-being
- ucyateis called
sarvataḥśrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati || 13 ||
- sarvataḥeverywhere
- pāṇipādamhands and feet (pāṇi:hand | pādam:foot)
- tatthat
- sarvataḥeverywhere
- akṣiśiromukhameyes, heads, and mouths (akṣi:eye | śiraḥ:head | mukham:mouth)
- sarvataḥeverywhere
- śrutimathaving ears (śruti:ear | mat:having)
- lokein the world
- sarvamall
- āvṛtyaenveloping
- tiṣṭhatiexists
asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca || 14 ||
- sarvendriyaguṇābhāsamshining by all senses (sarva:all | indriya:senses | guṇa:qualities | ābhāsam:shining)
- sarvendriyavivarjitamdevoid of all senses (sarva:all | indriya:senses | vivarjitam:devoid of)
- asaktamunattached
- sarvabhṛtsupporting all (sarva:all | bhṛt:supporting)
- caand
- evaindeed
- nirguṇamdevoid of qualities
- guṇabhoktṛexperiencer of qualities (guṇa:qualities | bhoktṛ:experiencer)
- caand
sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat || 15 ||
- bahiḥoutside
- antaḥinside
- caand
- bhūtānāmof beings
- acaramthe unmoving
- caramthe moving
- evaindeed
- caand
- sūkṣmatvātbecause of subtlety
- tatthat
- avijñeyamunknowable
- dūrasthamfar away
- caand
- antikenear
- caand
- tatthat
bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca || 16 ||
- avibhaktaṃundivided
- caand
- bhūteṣuin beings
- vibhaktamdivided
- ivaas if
- caand
- sthitamexists
- bhūtabhartṛSupporter of Beings (bhūta:beings | bhartṛ:supporter)
- caand
- tajjñeyaṃthat is to be known (tat:that | jñeyaṃ:to be known)
- grasiṣṇudevours
- prabhaviṣṇugenerates
- caand
jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam || 17 ||
- jyotiṣāmof lights
- apieven
- tatthat
- jyotiḥlight
- tamasaḥof darkness
- parambeyond
- ucyateis said
- jñānamknowledge
- jñeyamobject of knowledge
- jñānagamyamto be reached by knowledge (jñāna:knowledge | gamyam:to be reached)
- hṛdiin the heart
- sarvasyaof all
- viṣṭhitamseated
madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate || 18 ||
- itithus
- kṣetramfield
- tathāas well as
- jñānamknowledge
- jñeyamthe knowable
- caand
- uktaṃstated
- samāsataḥbriefly
- madbhaktaMy devotee (mad:my | bhakta:devotee)
- etadvijñāyaknowing this (etat:this | vijñāya:knowing)
- madbhāvāyainto My Being (mad:my | bhāvāya:into Being)
- upapadyateenters
vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān || 19 ||
- prakṛtimmatter
- puruṣamspirit
- caand
- evaindeed
- viddhiknow
- anādībeginningless
- ubhāvapiboth (ubhāv:both | api:also)
- vikārānmodifications
- caand
- guṇānqualities
- caand
- evaindeed
- viddhiknow
- prakṛtisambhavānborn of matter (prakṛti:matter | sambhavān:born of)
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate || 20 ||
- kāryakāraṇakartṛtvein the production of effect and cause (kārya:effect | kāraṇa:cause | kartṛtve:in the production)
- hetuḥcause
- prakṛtiḥPrakriti
- ucyateis said
- puruṣaḥPurusha
- sukhaduḥkhānāṃof pleasure and pain (sukha:pleasure | duḥkha:pain)
- bhoktṛtvein the experience
- hetuḥ (hetuḥ)cause
- ucyateis said
kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu || 21 ||
- puruṣaḥthe person
- prakṛtisthaḥsituated in nature (prakṛti:nature | sthaḥ:situated)
- hiindeed
- bhuṅkteexperiences
- prakṛtijānborn of nature (prakṛti:nature | jān:born of)
- guṇānqualities
- kāraṇamcause
- guṇasaṅgaḥattachment to qualities (guṇa:qualities | saṅgaḥ:attachment)
- asyaof him
- sadasadgood and evil (sat:good | asat:evil)
- yoniwombs
- janmasuin births
paramātmeti cāpyukto dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ || 22 ||
- upadraṣṭāspectator
- anumantāpermitter
- caand
- bhartāsupporter
- bhoktāenjoyer
- maheśvaraḥgreat Lord (mahā:great | īśvaraḥ:Lord)
- paramātmāSupreme Self (parama:supreme | ātmā:self)
- itithus
- caand
- apialso
- uktaḥcalled
- dehein the body
- asminthis
- puruṣaḥPurusha
- paraḥsupreme
sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate || 23 ||
- yawho
- evaṃthus
- vettiknows
- puruṣaṃPurusha
- prakṛtiṃPrakriti
- caand
- guṇaiḥwith qualities
- sahatogether with
- sarvathāin every way
- vartamānaḥexisting
- apieven
- nanot
- sahe
- bhūyaḥagain
- abhijāyateis born
anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare || 24 ||
- dhyānenaby meditation
- ātmaniin the Self
- paśyantibehold
- kecitsome
- ātmānamthe Self
- ātmanāby the Self
- anyeothers
- sāṅkhyenaby SANKHYA
- yogenaby YOGA
- karmayogenaby KARMA YOGA (karma:action | yogena:by YOGA)
- caand
- apareothers
te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ || 25 ||
- anyeothers
- tubut
- evamthus
- ajānantaḥnot knowing
- śrutvāhaving heard
- anyebhyaḥfrom others
- upāsateworship
- tethey
- apialso
- caand
- atitaranticross beyond
- evaindeed
- mṛtyumdeath
- śrutiparāyaṇāḥdevoted to what they heard (śruti:what they heard | parāyaṇāḥ:devoted to)
kṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha || 26 ||
- yāvatas long as
- sañjāyateis born
- kiñcitanything
- sattvaṃbeing
- sthāvarajaṅgamamunmoving or moving (sthāvara:unmoving | jaṅgamam:moving)
- kṣetrakṣetrajñasaṃyogātfrom union of Field and Knower (kṣetra:field | kṣetrajña:knower of the field | saṃyogāt:from union)
- tadthat
- viddhiknow
- bharatarṣabhaO best of Bharatas (bharata:Bharata | ṛṣabha:best)
vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati || 27 ||
- samamequally
- sarveṣuin all
- bhūteṣuin beings
- tiṣṭhantamexisting
- parameśvaramSupreme Lord (parama:supreme | īśvaram:lord)
- vinaśyatsuin the perishing
- avinaśyantamthe unperishing
- yaḥwho
- paśyatisees
- saḥhe
- paśyatisees
na hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim || 28 ||
- samamequally
- paśyanseeing
- hiindeed
- sarvatraeverywhere
- samavasthitamequally dwelling
- īśvaramthe Lord
- nanot
- hinastidestroys
- ātmanāby the Self
- ātmānamthe Self
- tataḥtherefore
- yātigoes
- parāmhighest
- gatimgoal
yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati || 29 ||
- prakṛtyāby nature
- evaindeed
- caand
- karmāṇiactions
- kriyamāṇānibeing performed
- sarvaśaḥin all ways
- yaḥwho
- paśyatisees
- tathāthus
- ātmānamthe Self
- akartāramnon-doer
- sahe
- paśyatisees
tata eva ca vistāraṃ brahma sampadyate tadā || 30 ||
- yadāwhen
- bhūtapṛthagbhāvamvariety of beings (bhūta:beings | pṛthagbhāvam:variety)
- ekasthamresting in the One (eka:one | stham:resting)
- anupaśyatisees
- tatathen
- evaalone
- caand
- vistāramspreading forth
- brahmaBrahman
- sampadyatebecomes
- tadāthen
śarīrastho'pi kaunteya na karoti na lipyate || 31 ||
- anāditvātdue to being without beginning (anādi:without beginning | tvāt:due to)
- nirguṇatvātdue to being devoid of qualities (nirguṇa:devoid of qualities | tvāt:due to)
- paramātmāSupreme Self (parama:supreme | ātmā:self)
- ayamthis
- avyayaḥimperishable
- śarīrasthaḥdwelling in the body (śarīra:body | sthaḥ:dwelling)
- apialthough
- kaunteyaO son of Kunti (kunti:Kunti | eya:son of)
- nanot
- karotiacts
- nanot
- lipyateis tainted
sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate || 32 ||
- yathājust as
- sarvagatamall-pervading (sarva:all | gatam:pervading)
- saukṣmyātdue to subtlety
- ākāśamether
- nanot
- upalipyateis tainted
- sarvatraeverywhere
- avasthitaḥseated
- dehein the body
- tathāso too
- ātmāthe Self
- nanot
- upalipyateis tainted
kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata || 33 ||
- yathājust as
- prakāśayatiillumines
- ekaḥone
- kṛtsnamwhole
- lokamworld
- imamthis
- raviḥSun
- kṣetramfield
- kṣetrīLord-of-the-Field
- tathāso also
- kṛtsnamwhole
- prakāśayatiillumines
- bhārataO Bharata
bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param || 34 ||
- kṣetrakṣetrajñayoḥof the Field and Knower (kṣetra:field | kṣetrajña:knower of the field)
- evamthus
- antaramdistinction
- jñānacakṣuṣāwith the eye of wisdom (jñāna:wisdom | cakṣuṣā:with the eye)
- bhūtaprakṛtimokṣaṃliberation from nature of being (bhūta:being | prakṛti:nature | mokṣaṃ:liberation)
- caand
- yewho
- viduḥknow
- yāntigo
- tethey
- paramSupreme
śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde kṣetrakṣetrajñavibhāgayogo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ ||13 ||
