॥ શ્રી પ્રત્યઙ્ગિરા સૂક્તમ્ (ઋગ્વેદીય ખિલ) ॥
(ઋ.વે.ખિ.૪.૫)
યાં કલ્પયન્તિ નોઽરયઃ ક્રૂરાં કૃત્યાં વધૂમિવ ।
તાં બ્રહ્મણાપ નિર્ણુદ્મઃ પ્રત્યક્કર્તારમૃચ્છતુ ॥ ૧ ॥
તાં બ્રહ્મણાપ નિર્ણુદ્મઃ પ્રત્યક્કર્તારમૃચ્છતુ ॥ ૧ ॥
શીર્ષણ્વતીં કર્ણવતીં વિષુરૂપાં ભયંકરીમ્ ।
યઃ પ્રાહિણોદિહાદ્ય ત્વાં વિ તં ત્વં યોજયાસુભિઃ ॥ ૨ ॥
યઃ પ્રાહિણોદિહાદ્ય ત્વાં વિ તં ત્વં યોજયાસુભિઃ ॥ ૨ ॥
યેન દિષ્ટેહ વહસિ પ્રતિકૂલમઘાયિનિ ।
તમેવેતો નિવર્તસ્વ માસ્માન્ મૃચ્છો અનાગસઃ ॥ ૩ ॥
તમેવેતો નિવર્તસ્વ માસ્માન્ મૃચ્છો અનાગસઃ ॥ ૩ ॥
અભિવર્તસ્વ કર્તારં નિરસ્તાસ્માભિરોજસા ।
આયુરસ્ય નિકૃન્તસ્વ પ્રજાં ચ પુરુષાદિનિ ॥ ૪ ॥
આયુરસ્ય નિકૃન્તસ્વ પ્રજાં ચ પુરુષાદિનિ ॥ ૪ ॥
યસ્ત્વા કૃત્યે ચકારેહ તં ત્વં ગચ્છ પુનર્નવે ।
અરાતીઃ કૃત્યે નાશય સર્વાશ્ચ યાતુધાન્યઃ ॥ ૫ ॥
અરાતીઃ કૃત્યે નાશય સર્વાશ્ચ યાતુધાન્યઃ ॥ ૫ ॥
ક્ષિપ્રં કૃત્યે નિવર્તસ્વ કર્તુરેવ ગૃહાન્ પ્રતિ ।
પશૂંશ્ચૈવાસ્ય નાશય વીરાંશ્ચાસ્ય નિ બર્હય ॥ ૬ ॥
પશૂંશ્ચૈવાસ્ય નાશય વીરાંશ્ચાસ્ય નિ બર્હય ॥ ૬ ॥
યસ્ત્વા કૃત્યે પ્રજિઘાય વિદ્વાન્ અવિદુષો ગૃહાન્ ।
તસ્ત્યૈવેતઃ પરેત્યાશુ તનું કૃધિ પરુષ્પરુઃ ॥ ૭ ॥
તસ્ત્યૈવેતઃ પરેત્યાશુ તનું કૃધિ પરુષ્પરુઃ ॥ ૭ ॥
પ્રતીચીં ત્વાપસેધતુ બ્રહ્મ રોચિષ્ણ્વમિત્રહા ।
અગ્નિશ્ચ કૃત્યે રક્ષોહા રિપ્રહા ચાજ એકપાત્ ॥ ૮ ॥
અગ્નિશ્ચ કૃત્યે રક્ષોહા રિપ્રહા ચાજ એકપાત્ ॥ ૮ ॥
યથા ત્વાઙ્ગિરસઃ પૂર્વે ભૃગવશ્ચાપ સેધિરે ।
અત્રયશ્ચ વસિષ્ઠાશ્ચ તથૈવ ત્વાપ સેધિમ ॥ ૯ ॥
અત્રયશ્ચ વસિષ્ઠાશ્ચ તથૈવ ત્વાપ સેધિમ ॥ ૯ ॥
યસ્તે પરૂંષિ સંદધૌ રથસ્યેવ વિભુર્ધિયા ।
તં ગચ્છ તત્ર તેઽયનમજ્ઞાતસ્તે અયં જનઃ ॥ ૧૦ ॥
તં ગચ્છ તત્ર તેઽયનમજ્ઞાતસ્તે અયં જનઃ ॥ ૧૦ ॥
યો નઃ કશ્ચિદ્રણસ્થો વા કશ્ચિદ્વાન્યોઽભિ હિંસતિ ।
તસ્ય ત્વં દ્રોરિવેદ્ધોઽગ્નિસ્તનૂમૃચ્છસ્વ હેળિતા ॥ ૧૧ ॥
તસ્ય ત્વં દ્રોરિવેદ્ધોઽગ્નિસ્તનૂમૃચ્છસ્વ હેળિતા ॥ ૧૧ ॥
ભવા શર્વા દેવહેળિમસ્યત પાપકૃત્વને ।
હરસ્વતી ત્વં ચ કૃત્યે મોચ્છિષસ્તસ્ય કિંચન ॥ ૧૨ ॥
હરસ્વતી ત્વં ચ કૃત્યે મોચ્છિષસ્તસ્ય કિંચન ॥ ૧૨ ॥
યો નઃ કશ્ચિદ્રુહારાતિર્મનસા પ્રતિભૂષતિ ।
દૂરસ્થો વાન્તિકસ્થો વા તસ્ય હૃદ્યમસૃક્ પિબ ॥ ૧૩ ॥
દૂરસ્થો વાન્તિકસ્થો વા તસ્ય હૃદ્યમસૃક્ પિબ ॥ ૧૩ ॥
યેનાસિ કૃત્યે પ્રહિતા દૂઢ્યેનાસ્મજ્જિઘાંસયા ।
તસ્ય વ્યાનચ્ચાવ્યાનચ્ચ હિનસ્તુ હરસાશનિઃ ॥ ૧૪ ॥
તસ્ય વ્યાનચ્ચાવ્યાનચ્ચ હિનસ્તુ હરસાશનિઃ ॥ ૧૪ ॥
યે નઃ શિવાસઃ પન્થાનઃ પરાયન્તિ પરાવતમ્ ।
તૈર્દેવિ રાત્ર્યાઃ કૃત્યા નો ગમયસ્વાનુકૃત્તયે ॥ ૧૫ ॥
તૈર્દેવિ રાત્ર્યાઃ કૃત્યા નો ગમયસ્વાનુકૃત્તયે ॥ ૧૫ ॥
યદિ વૈષિ દ્વિપદ્યસ્માન્ યદિ વૈષિ ચતુષ્પદી ।
નિરસ્તેતો વ્રજાસ્માભિઃ કર્તુરષ્ટાપદી ગૃહાન્ ॥ ૧૬ ॥
નિરસ્તેતો વ્રજાસ્માભિઃ કર્તુરષ્ટાપદી ગૃહાન્ ॥ ૧૬ ॥
યો નઃ શપાદશપતો યશ્ચ નઃ શપતઃ શપાત્ ।
વૃક્ષમિવ વિદ્યુદાશુ તમામૂલાદનુશોષય ॥ ૧૭ ॥
વૃક્ષમિવ વિદ્યુદાશુ તમામૂલાદનુશોષય ॥ ૧૭ ॥
યં દ્વિષ્મો યશ્ચ નો દ્વેષ્ટ્યઘાયુર્યશ્ચ નઃ શપાત્ ।
શુને પિષ્ટમિવ ક્ષામં તં પ્રત્યસ્ય સ્વમૃત્યવે ॥ ૧૮ ॥
શુને પિષ્ટમિવ ક્ષામં તં પ્રત્યસ્ય સ્વમૃત્યવે ॥ ૧૮ ॥
યશ્ચ સાપત્નઃ શપથો યશ્ચ યામી શપાતિ નઃ ।
બ્રહ્મા ચ યત્ક્રુદ્ધઃ શપાત્સર્વં તત્કૃધ્યધસ્પદમ્ ॥ ૧૯ ॥
બ્રહ્મા ચ યત્ક્રુદ્ધઃ શપાત્સર્વં તત્કૃધ્યધસ્પદમ્ ॥ ૧૯ ॥
સબન્ધુશ્ચાપ્યબન્ધુશ્ચ યો અસ્માન્ અભિદાસતિ ।
તસ્ય ત્વં ભિન્દ્યધિષ્ઠાય પદા વિસ્ફૂર્ય તચ્છિરઃ ॥ ૨૦ ॥
તસ્ય ત્વં ભિન્દ્યધિષ્ઠાય પદા વિસ્ફૂર્ય તચ્છિરઃ ॥ ૨૦ ॥
અભિ પ્રેહિ સહસ્રાક્ષં યુક્ત્વા તુ શપથં રથે ।
શત્રૂનન્વિચ્છતી કૃત્યે વૃકીવાવિમતો ગૃહાન્ ॥ ૨૧ ॥
શત્રૂનન્વિચ્છતી કૃત્યે વૃકીવાવિમતો ગૃહાન્ ॥ ૨૧ ॥
પરિ ણો વૃઙ્ધિ શપથાન્ દહન્નગ્નિરિવ હ્રદમ્ ।
શત્રૂનેવાભિતો જહિ દિવ્યા વૃક્ષમિવાશનિઃ ॥ ૨૨ ॥
શત્રૂનેવાભિતો જહિ દિવ્યા વૃક્ષમિવાશનિઃ ॥ ૨૨ ॥
શત્રૂન્ મે પ્રોથ શપથાત્ કૃત્યાશ્ચ સુહૃદોઽસુહૃત્ ।
જિહ્માઃ શ્લક્ષ્ણાશ્ચ દુર્હૃદઃ સમિદ્ધં જાતવેદસમ્ ॥ ૨૩ ॥
જિહ્માઃ શ્લક્ષ્ણાશ્ચ દુર્હૃદઃ સમિદ્ધં જાતવેદસમ્ ॥ ૨૩ ॥
અસપત્નં પુરસ્તાન્નઃ શિવં દક્ષિણતઃ કૃધિ ।
અભયં સતતં પશ્ચાદ્ભદ્રમુત્તરતો ગૃહે ॥ ૨૪ ॥
અભયં સતતં પશ્ચાદ્ભદ્રમુત્તરતો ગૃહે ॥ ૨૪ ॥
પરેહિ કૃત્યે મા તિષ્ઠ વિદ્ધસ્યેવ પદં નય ।
મૃગસ્ય હિ મૃગારિપો ન ત્વા નિકર્તુમર્હતિ ॥ ૨૫ ॥
મૃગસ્ય હિ મૃગારિપો ન ત્વા નિકર્તુમર્હતિ ॥ ૨૫ ॥
અઘ્ન્યાસ્યેવ ઘોરરૂપે વિષુરૂપેઽવિનાશિનિ ।
જૃમ્ભિતા પ્રતિગૃભ્ણીષ્વ સ્વયમાદાય ચાદ્ભુતમ્ ॥ ૨૬ ॥
જૃમ્ભિતા પ્રતિગૃભ્ણીષ્વ સ્વયમાદાય ચાદ્ભુતમ્ ॥ ૨૬ ॥
ત્વમિન્દ્રો યમો વરુણસ્ત્વમાપોઽગ્નિરથાનિલઃ ।
ત્વં બ્રહ્મા ચૈવ રુદ્રશ્ચ ત્વષ્ટા ચૈવ પ્રજાપતિઃ ॥ ૨૭ ॥
ત્વં બ્રહ્મા ચૈવ રુદ્રશ્ચ ત્વષ્ટા ચૈવ પ્રજાપતિઃ ॥ ૨૭ ॥
આવર્તધ્વં નિવર્તધ્વમૃતવઃ પરિવત્સરાઃ ।
અહોરાત્રાશ્ચાબ્દાશ્ચ ત્વં દિશઃ પ્રદિશશ્ચ મે ॥ ૨૮ ॥
અહોરાત્રાશ્ચાબ્દાશ્ચ ત્વં દિશઃ પ્રદિશશ્ચ મે ॥ ૨૮ ॥
ત્વં યમં વરુણં સોમં ત્વમાપોઽગ્નિમથાનિલમ્ ।
અત્રાહૃત્ય પશૂંશ્ચૈવમુત્પાદયસિ ચાદ્ભુતમ્ ॥ ૨૯ ॥
અત્રાહૃત્ય પશૂંશ્ચૈવમુત્પાદયસિ ચાદ્ભુતમ્ ॥ ૨૯ ॥
યે મે દમે દારુગર્ભે શયાનં ધિયા સહિતં પુરુષં નિજહ્રુઃ ।
કુમ્ભીપાકં નરકં ગ્રીવબદ્ધં હતા એવં પુરુષાસો યમસ્ય ॥ ૩૦ ॥
કુમ્ભીપાકં નરકં ગ્રીવબદ્ધં હતા એવં પુરુષાસો યમસ્ય ॥ ૩૦ ॥
અભ્યક્તાક્તા સ્વલંકૃતા સર્વં નો દુરિતં દહ ।
જાનીથાશ્ચૈવ કૃત્યાનાં કર્તૄન્ નૄન્ પાપચેતસઃ ॥ ૩૧ ॥
જાનીથાશ્ચૈવ કૃત્યાનાં કર્તૄન્ નૄન્ પાપચેતસઃ ॥ ૩૧ ॥
યથા હન્તિ પુરાસીનં તથૈવેષ્વા સુકૃન્નરઃ ।
તથા ત્વયા યુજા વયં નિકૃણ્મ સ્થાસ્નુ જઙ્ગમમ્ ॥ ૩૨ ॥
તથા ત્વયા યુજા વયં નિકૃણ્મ સ્થાસ્નુ જઙ્ગમમ્ ॥ ૩૨ ॥
ઉત્તિષ્ઠૈવ પરેહિતોઽજ્ઞાતે કિમિહેચ્છસિ ।
ગ્રીવાસ્તે કૃત્યે પાદૌ ચાભિ કર્ત્સ્યામિ વિદ્રવ ॥ ૩૩ ॥
ગ્રીવાસ્તે કૃત્યે પાદૌ ચાભિ કર્ત્સ્યામિ વિદ્રવ ॥ ૩૩ ॥
સ્વાયસાઃ સન્તિ નોઽસયો વિદ્મ ચૈવ પરૂંષિ તે ।
તૈસ્તે નિકૃણ્મસ્તાન્યુગ્રે યદિ નો જીવયસ્વરીન્ ॥ ૩૪ ॥
તૈસ્તે નિકૃણ્મસ્તાન્યુગ્રે યદિ નો જીવયસ્વરીન્ ॥ ૩૪ ॥
માસ્યોચ્છિષો દ્વિપદં મોત કિંચિચ્ચતુષ્પદમ્ ।
મા જ્ઞાતીનનુજાન્પૂર્વાન્મા વેશિ પ્રતિવેશિનૌ ॥ ૩૫ ॥
મા જ્ઞાતીનનુજાન્પૂર્વાન્મા વેશિ પ્રતિવેશિનૌ ॥ ૩૫ ॥
શત્રૂયતા પ્રહિતાસિ દૂઢ્યેનાભિ યથાયતઃ ।
તતસ્તથા ત્વા નુદતુ યોઽયમન્તર્મયિ શ્રિતઃ ॥ ૩૬ ॥
તતસ્તથા ત્વા નુદતુ યોઽયમન્તર્મયિ શ્રિતઃ ॥ ૩૬ ॥
એવં ત્વં નિકૃતાસ્માભિર્બ્રહ્મણા દેવિ સર્વશઃ ।
યથેતમાશ્રિતા ગત્વા પાપદીનિવ નો જહિ ॥ ૩૭ ॥
યથેતમાશ્રિતા ગત્વા પાપદીનિવ નો જહિ ॥ ૩૭ ॥
યથા વિદ્યુદ્ધતો વૃક્ષ આમૂલદાનુ શુષ્યતિ ।
એવં સ પ્રતિશુષ્યતુ યો મે પાપં ચિકીર્ષતિ ॥ ૩૮ ॥
એવં સ પ્રતિશુષ્યતુ યો મે પાપં ચિકીર્ષતિ ॥ ૩૮ ॥
યથા પ્રતિશુકો ભૂત્વા તમેવ પ્રતિધાવતિ ।
પાપં તમેવં ધાવતુ યો મે પાપં ચિકીર્ષતિ ॥ ૩૯ ॥
પાપં તમેવં ધાવતુ યો મે પાપં ચિકીર્ષતિ ॥ ૩૯ ॥
યો નઃ સ્વો અરણો યશ્ચ નિષ્ટ્યો જિઘાંસતિ ।
દેવાસ્તં સર્વે ધૂર્વન્તુ બ્રહ્મ વર્મ મમાન્તરમ્ ॥ ૪૦ ॥
દેવાસ્તં સર્વે ધૂર્વન્તુ બ્રહ્મ વર્મ મમાન્તરમ્ ॥ ૪૦ ॥
ઉત્ત્વા મન્દન્તુ સ્તોમાઃ કૃણુષ્વ રાધો અદ્રિવઃ ।
અવ બ્રહ્મદ્વિષો જહિ ॥ ૪૧ ॥
અવ બ્રહ્મદ્વિષો જહિ ॥ ૪૧ ॥
કુબેર તે મુખં રૌદ્રં નન્દિન્નાનન્દમાવહ ।
જ્વરમૃત્યુભયં ઘોરં વિશ નાશય મે જ્વરમ્ ॥ ૪૨ ॥
જ્વરમૃત્યુભયં ઘોરં વિશ નાશય મે જ્વરમ્ ॥ ૪૨ ॥
યો મે કરોતિ પ્રદ્વારે યો ગૃહે યો નિવેશને ।
યો મે કેશનખે કુર્યાદઞ્જને દન્તધાવને ॥ ૪૩ ॥
યો મે કેશનખે કુર્યાદઞ્જને દન્તધાવને ॥ ૪૩ ॥
પ્રતિસર પ્રતિધાવ કુમારીવ પિતુર્ગૃહાન્ ।
મૂર્ધાનમેષાં સ્ફોટય પદમેષાં કુલે કૃધિ ॥ ૪૪ ॥
મૂર્ધાનમેષાં સ્ફોટય પદમેષાં કુલે કૃધિ ॥ ૪૪ ॥
યે નો રયિં દુશ્ચરિતાસો અગ્ને જહ્રુર્મર્તાસો અનૃતં વદન્તઃ ।
તેષાં વપૂંષ્યર્ચિષા જાતવેદઃ શુષ્કં ન વૃક્ષમભિ સં દહસ્વ ॥ ૪૫ ॥
તેષાં વપૂંષ્યર્ચિષા જાતવેદઃ શુષ્કં ન વૃક્ષમભિ સં દહસ્વ ॥ ૪૫ ॥
કૃષ્ણવર્ણે મહદ્રૂપે બૃહત્કર્ણે મહદ્ભયે ।
દેવિ દેવિ મહાદેવિ મમ શત્રૂન્ વિનાશય ॥ ૪૬ ॥
દેવિ દેવિ મહાદેવિ મમ શત્રૂન્ વિનાશય ॥ ૪૬ ॥
ખટ્ ફટ્ જહિ મહાકૃત્યે વિધૂમાગ્નિસમપ્રભે ।
જહિ શત્રૂંસ્ત્રિશૂલેન ક્રુધ્યસ્વ પિબ શોણિતમ્ ॥ ૪૭ ॥
જહિ શત્રૂંસ્ત્રિશૂલેન ક્રુધ્યસ્વ પિબ શોણિતમ્ ॥ ૪૭ ॥
યે દ્રુહ્યુરૃજવે મહ્યમગ્ને કદાધિયો દુર્મદા અશ્મનાસઃ ।
આબધ્યૈતાન્ શોચિષા વિધ્ય તન્તૂન્ વૈવસ્વતસ્ય સદનં નયસ્વ ॥ ૪૮ ॥
આબધ્યૈતાન્ શોચિષા વિધ્ય તન્તૂન્ વૈવસ્વતસ્ય સદનં નયસ્વ ॥ ૪૮ ॥
॥ ઇતિ ઋગ્વેદ ખિલાન્તર્ગત શ્રી પ્રત્યઙ્ગિરા સૂક્તમ્ સમ્પૂર્ણમ્ ॥