ততঃ স প্রযতো ভূত্বা মম তাত যুধিষ্ঠির ।
প্রাঞ্জলিঃ প্রাহ বিপ্রর্ষির্নামসঙ্গ্রহমাদিতঃ ॥ ১॥
প্রাঞ্জলিঃ প্রাহ বিপ্রর্ষির্নামসঙ্গ্রহমাদিতঃ ॥ ১॥
- ততঃ (tataḥ)thereupon
- সঃ (saḥ)he
- প্রযতঃ ভূত্বা (prayato bhūtvā)having made himself pure
- মম তাত (mama tāta)my dear son
- যুধিষ্ঠির (yudhiṣṭhira)O Yudhiṣṭhira
- প্রাঞ্জলিঃ (prāñjaliḥ)palms joined
- প্রাহ (prāha)spoke
- বিপ্র-ঋষিঃ (viprarṣiḥ)the brahmin seer
- নাম-সঙ্গ্রহম্ (nāma-saṅgraham)the gathering of the names
- আদিতঃ (āditaḥ)from the very beginning
উপমন্যুরুবাচ
ব্রহ্মপ্রোক্তৈরৃষিপ্রোক্তৈর্বেদবেদাঙ্গসম্ভবৈঃ ।
সর্বলোকেষু বিখ্যাতং স্তুত্যং স্তোষ্যামি নামভিঃ ॥ ২॥
ব্রহ্মপ্রোক্তৈরৃষিপ্রোক্তৈর্বেদবেদাঙ্গসম্ভবৈঃ ।
সর্বলোকেষু বিখ্যাতং স্তুত্যং স্তোষ্যামি নামভিঃ ॥ ২॥
- উপমন্যুঃ উবাচ (upamanyuḥ uvāca)Upamanyu said
- ব্রহ্ম-প্রোক্তৈঃ (brahma-proktaiḥ)uttered by Brahmā
- ঋষি-প্রোক্তৈঃ (ṛṣi-proktaiḥ)uttered by the seers
- বেদ-বেদাঙ্গ-সম্ভবৈঃ (veda-vedāṅga-sambhavaiḥ)arisen out of the Vedas and their limbs
- সর্ব-লোকেষু (sarva-lokeṣu)in all the worlds
- বিখ্যাতম্ (vikhyātam)renowned
- স্তুত্যম্ (stutyam)worthy of praise
- স্তোষ্যামি (stoṣyāmi)I shall praise him
- নামভিঃ (nāmabhiḥ)with these names
মহদ্ভির্বিহিতৈঃ সত্যৈঃ সিদ্ধৈঃ সর্বার্থসাধকৈঃ ।
ঋষিণা তণ্ডিনা ভক্ত্যা কৃতৈর্বেদকৃতাত্মনা ॥ ৩॥
ঋষিণা তণ্ডিনা ভক্ত্যা কৃতৈর্বেদকৃতাত্মনা ॥ ৩॥
- মহদ্ভিঃ (mahadbhiḥ)by the great ones
- বিহিতৈঃ (vihitaiḥ)ordained
- সত্যৈঃ (satyaiḥ)true
- সিদ্ধৈঃ (siddhaiḥ)proven
- সর্ব-অর্থ-সাধকৈঃ (sarvārtha-sādhakaiḥ)bringing every aim to pass
- ঋষিণা তণ্ডিনা (ṛṣiṇā taṇḍinā)by the seer Taṇḍi
- ভক্ত্যা (bhaktyā)with devotion
- কৃতৈঃ (kṛtaiḥ)made
- বেদ-কৃত-আত্মনা (veda-kṛtātmanā)whose very self the Veda had shaped
যথোক্তৈঃ সাধুভিঃ খ্যাতৈর্মুনিভিস্তত্ত্বদর্শিভিঃ ।
প্রবরং প্রথমং স্বর্গ্যং সর্বভূতহিতং শুভম্ ॥ ৪॥
প্রবরং প্রথমং স্বর্গ্যং সর্বভূতহিতং শুভম্ ॥ ৪॥
- যথা-উক্তৈঃ (yathoktaiḥ)as they were declared
- সাধুভিঃ (sādhubhiḥ)by the good
- খ্যাতৈঃ (khyātaiḥ)by the renowned
- মুনিভিঃ (munibhiḥ)by sages
- তত্ত্ব-দর্শিভিঃ (tattva-darśibhiḥ)who see into what is real
- প্রবরম্ (pravaram)foremost
- প্রথমম্ (prathamam)first of all
- স্বর্গ্যম্ (svargyam)leading to heaven
- সর্ব-ভূত-হিতম্ (sarva-bhūta-hitam)for the good of every being
- শুভম্ (śubham)auspicious
শ্রুতেঃ সর্বত্র জগতি ব্রহ্মলোকাবতারিতৈঃ ।
সত্যৈস্তত্পরমং ব্রহ্ম ব্রহ্মপ্রোক্তং সনাতনম্ ।
বক্ষ্যে যদুকুলশ্রেষ্ঠ শৃণুষ্বাবহিতো মম ॥ ৫॥
সত্যৈস্তত্পরমং ব্রহ্ম ব্রহ্মপ্রোক্তং সনাতনম্ ।
বক্ষ্যে যদুকুলশ্রেষ্ঠ শৃণুষ্বাবহিতো মম ॥ ৫॥
- শ্রুতেঃ (śruteḥ)heard
- সর্বত্র জগতি (sarvatra jagati)everywhere in the world
- ব্রহ্ম-লোক-অবতারিতৈঃ (brahma-lokāvatāritaiḥ)brought down from the world of Brahmā
- সত্যৈঃ (satyaiḥ)true ones
- তত্ পরমম্ ব্রহ্ম (tat paramaṃ brahma)that supreme Brahman
- ব্রহ্ম-প্রোক্তম্ (brahma-proktam)declared by Brahmā
- সনাতনম্ (sanātanam)everlasting
- বক্ষ্যে (vakṣye)I shall utter
- যদু-কুল-শ্রেষ্ঠ (yadu-kula-śreṣṭha)O best of the Yadu line
- শৃণুষ্ব (śṛṇuṣva)listen
- অবহিতঃ (avahitaḥ)with your whole attention
- মম (mama)to me
বরযৈনং ভবং দেবং ভক্তস্ত্বং পরমেশ্বরম্ ।
তেন তে শ্রাবযিষ্যামি যত্তদ্ব্রহ্ম সনাতনম্ ॥ ৬॥
তেন তে শ্রাবযিষ্যামি যত্তদ্ব্রহ্ম সনাতনম্ ॥ ৬॥
- বরয (varaya)choose
- এনম্ (enam)this one
- ভবম্ দেবম্ (bhavaṃ devam)the god Bhava
- ভক্তঃ ত্বম্ (bhaktas tvam)you who are his devotee
- পরম-ঈশ্বরম্ (parameśvaram)the supreme Lord
- তেন (tena)for that reason
- তে (te)to you
- শ্রাবযিষ্যামি (śrāvayiṣyāmi)I shall let it be heard
- যত্ তত্ ব্রহ্ম (yat tad brahma)that Brahman which is
- সনাতনম্ (sanātanam)everlasting
ন শক্যং বিস্তরাত্কৃত্স্নং বক্তুং সর্বস্য কেনচিত্ ।
যুক্তেনাপি বিভূতীনামপি বর্ষশতৈরপি ॥ ৭॥
যুক্তেনাপি বিভূতীনামপি বর্ষশতৈরপি ॥ ৭॥
- ন শক্যম্ (na śakyam)it is not possible
- বিস্তরাত্ (vistarāt)at full length
- কৃত্স্নম্ (kṛtsnam)the whole
- বক্তুম্ (vaktum)to tell
- সর্বস্য (sarvasya)of it all
- কেনচিত্ (kenacit)by anyone
- যুক্তেন অপি (yuktenāpi)even by one joined to them
- বিভূতীনাম্ (vibhūtīnām)of the powers
- অপি (api)even
- বর্ষ-শতৈঃ অপি (varṣa-śatair api)not in a hundred years
যস্যাদির্মধ্যমন্তং চ সুরৈরপি ন গম্যতে ।
কস্তস্য শক্নুযাদ্বক্তুং গুণান্কার্ত্স্ন্যেন মাধব ॥ ৮॥
কস্তস্য শক্নুযাদ্বক্তুং গুণান্কার্ত্স্ন্যেন মাধব ॥ ৮॥
- যস্য (yasya)whose
- আদিঃ (ādiḥ)beginning
- মধ্যম্ (madhyam)middle
- অন্তম্ (antam)and end
- চ (ca)and
- সুরৈঃ অপি (surair api)not even by the gods
- ন গম্যতে (na gamyate)is reached
- কঃ (kaḥ)who
- তস্য (tasya)his
- শক্নুযাত্ বক্তুম্ (śaknuyād vaktum)could manage to tell
- গুণান্ (guṇān)the qualities
- কার্ত্স্ন্যেন (kārtsnyena)entire
- মাধব (mādhava)O Mādhava
কিন্তু দেবস্য মহতঃ সঙ্ক্ষিপ্তার্থপদাক্ষরম্ ।
শক্তিতশ্চরিতং বক্ষ্যে প্রসাদাত্তস্য ধীমতঃ ॥ ৯॥
শক্তিতশ্চরিতং বক্ষ্যে প্রসাদাত্তস্য ধীমতঃ ॥ ৯॥
- কিন্তু (kintu)yet
- দেবস্য মহতঃ (devasya mahataḥ)of that great god
- সঙ্ক্ষিপ্ত-অর্থ-পদ-অক্ষরম্ (saṅkṣiptārtha-padākṣaram)in words and syllables of compressed meaning
- শক্তিতঃ (śaktitaḥ)so far as my power reaches
- চরিতম্ (caritam)what he has done
- বক্ষ্যে (vakṣye)I shall tell
- প্রসাদাত্ (prasādāt)by the grace
- তস্য ধীমতঃ (tasya dhīmataḥ)of that wise one
অপ্রাপ্য তু ততোঽনুজ্ঞাং ন শক্যঃ স্তোতুমীশ্বরঃ ।
যদা তেনাভ্যনুজ্ঞাতঃ স্তুতো বৈ স তদা মযা ॥ ১০॥
যদা তেনাভ্যনুজ্ঞাতঃ স্তুতো বৈ স তদা মযা ॥ ১০॥
- অপ্রাপ্য (aprāpya)without having obtained
- তু (tu)but
- ততঃ (tataḥ)from him
- অনুজ্ঞাম্ (anujñām)leave
- ন শক্যঃ (na śakyaḥ)he cannot be
- স্তোতুম্ (stotum)praised
- ঈশ্বরঃ (īśvaraḥ)the Lord
- যদা (yadā)when
- তেন (tena)by him
- অভ্যনুজ্ঞাতঃ (abhyanujñātaḥ)leave had been granted
- স্তুতঃ বৈ (stuto vai)he was praised indeed
- সঃ (saḥ)he
- তদা (tadā)then
- মযা (mayā)by me
অনাদিনিধনস্যাহং জগদ্যোনের্মহাত্মনঃ ।
নাম্নাং কঞ্চিত্সমুদ্দেশং বক্ষ্যাম্যব্যক্তযোনিনঃ ॥ ১১॥
নাম্নাং কঞ্চিত্সমুদ্দেশং বক্ষ্যাম্যব্যক্তযোনিনঃ ॥ ১১॥
- অনাদি-নিধনস্য (anādi-nidhanasya)of him who has neither beginning nor end
- অহম্ (aham)I
- জগত্-যোনেঃ (jagad-yoneḥ)the womb of the world
- মহা-আত্মনঃ (mahātmanaḥ)the great Self
- নাম্নাম্ (nāmnām)of the names
- কঞ্চিত্ সমুদ্দেশম্ (kañcit samuddeśam)some part
- বক্ষ্যামি (vakṣyāmi)shall utter
- অব্যক্ত-যোনিনঃ (avyakta-yoninaḥ)whose own source is unmanifest
বরদস্য বরেণ্যস্য বিশ্বরূপস্য ধীমতঃ ।
শৃণু নাম্নাং চযং কৃষ্ণ যদুক্তং পদ্মযোনিনা ॥ ১২॥
শৃণু নাম্নাং চযং কৃষ্ণ যদুক্তং পদ্মযোনিনা ॥ ১২॥
- বরদস্য (varadasya)of the giver of boons
- বরেণ্যস্য (vareṇyasya)of the most choiceworthy
- বিশ্ব-রূপস্য (viśva-rūpasya)of universal form
- ধীমতঃ (dhīmataḥ)of the wise one
- শৃণু (śṛṇu)hear
- নাম্নাম্ চযম্ (nāmnāṃ cayam)the heap of names
- কৃষ্ণ (kṛṣṇa)O Kṛṣṇa
- যত্ উক্তম্ (yad uktam)which was spoken
- পদ্ম-যোনিনা (padma-yoninā)by him whose womb was the lotus
দশ নামসহস্রাণি যান্যাহ প্রপিতামহঃ ।
তানি নির্মথ্য মনসা দধ্নো ঘৃতমিবোদ্ধৃতম্ ॥ ১৩॥
তানি নির্মথ্য মনসা দধ্নো ঘৃতমিবোদ্ধৃতম্ ॥ ১৩॥
- দশ নাম-সহস্রাণি (daśa nāma-sahasrāṇi)ten thousand names
- যানি (yāni)which
- আহ (āha)he uttered
- প্রপিতামহঃ (prapitāmahaḥ)the great-grandsire
- তানি (tāni)those
- নির্মথ্য (nirmathya)having churned them
- মনসা (manasā)with his mind
- দধ্নঃ (dadhnaḥ)out of curds
- ঘৃতম্ ইব (ghṛtam iva)as butter is
- উদ্ধৃতম্ (uddhṛtam)drawn up
গিরেঃ সারং যথা হেম পুষ্পসারং যথা মধু ।
ঘৃতাত্সারং যথা মণ্ডস্তথৈতত্সারমুদ্ধৃতম্। ১৪॥
ঘৃতাত্সারং যথা মণ্ডস্তথৈতত্সারমুদ্ধৃতম্। ১৪॥
- গিরেঃ সারম্ (gireḥ sāram)the essence of the mountain
- যথা হেম (yathā hema)as gold is
- পুষ্প-সারম্ (puṣpa-sāram)the essence of flowers
- যথা মধু (yathā madhu)as honey is
- ঘৃতাত্ সারম্ (ghṛtāt sāram)the essence out of clarified butter
- যথা মণ্ডঃ (yathā maṇḍaḥ)as the cream is
- তথা (tathā)just so
- এতত্ সারম্ (etat sāram)this essence
- উদ্ধৃতম্ (uddhṛtam)was drawn forth
সর্বপাপাপহমিদং চতুর্বেদসমন্বিতম্ ।
প্রযত্নেনাধিগন্তব্যং ধার্যং চ প্রযতাত্মনা ॥ ১৫॥
প্রযত্নেনাধিগন্তব্যং ধার্যং চ প্রযতাত্মনা ॥ ১৫॥
- সর্ব-পাপ-অপহম্ (sarva-pāpāpaham)which takes away every sin
- ইদম্ (idam)this
- চতুঃ-বেদ-সমন্বিতম্ (catur-veda-samanvitam)joined with the four Vedas
- প্রযত্নেন (prayatnena)with effort
- অধিগন্তব্যম্ (adhigantavyam)to be come by
- ধার্যম্ (dhāryam)to be held fast
- চ (ca)and
- প্রযত-আত্মনা (prayatātmanā)by one whose self is purified
মাঙ্গল্যং পৌষ্টিকং চৈব রক্ষোঘ্নং পাবনং মহত্ ॥ ১৬॥
- মাঙ্গল্যম্ (māṅgalyam)auspicious
- পৌষ্টিকম্ (pauṣṭikam)nourishing
- চ এব (caiva)and indeed
- রক্ষঃ-ঘ্নম্ (rakṣo-ghnam)slaying the rākṣasas
- পাবনম্ (pāvanam)purifying
- মহত্ (mahat)and great
ইদং ভক্তায দাতব্যং শ্রদ্দধানাস্তিকায চ ।
নাশ্রদ্দধানরূপায নাস্তিকাযাজিতাত্মনে ॥ ১৭॥
নাশ্রদ্দধানরূপায নাস্তিকাযাজিতাত্মনে ॥ ১৭॥
- ইদম্ (idam)this
- ভক্তায (bhaktāya)to a devotee
- দাতব্যম্ (dātavyam)is to be given
- শ্রদ্দধান-আস্তিকায (śraddadhānāstikāya)to one who has faith and believes
- চ (ca)and
- ন (na)not
- অশ্রদ্দধান-রূপায (aśraddadhāna-rūpāya)to one of unbelieving cast
- ন (na)nor
- নাস্তিকায (nāstikāya)to one who denies
- অজিত-আত্মনে (ajitātmane)whose self is unconquered
যশ্চাভ্যসূযতে দেবং কারণাত্মানমীশ্বরম্ ।
স কৃষ্ণ নরকং যাতি সহপূর্বৈঃ সহাত্মজৈঃ ॥ ১৮॥
স কৃষ্ণ নরকং যাতি সহপূর্বৈঃ সহাত্মজৈঃ ॥ ১৮॥
- যঃ (yaḥ)whoever
- চ (ca)and
- অভ্যসূযতে (abhyasūyate)bears ill will toward
- দেবম্ (devam)the god
- কারণ-আত্মানম্ (kāraṇātmānam)whose self is the cause of all
- ঈশ্বরম্ (īśvaram)the Lord
- সঃ (saḥ)he
- কৃষ্ণ (kṛṣṇa)O Kṛṣṇa
- নরকম্ যাতি (narakaṃ yāti)goes to hell
- সহ পূর্বৈঃ (saha pūrvaiḥ)with his forebears
- সহ আত্মজৈঃ (sahātmajaiḥ)and with his own sons
ইদং ধ্যানমিদং যোগমিদং ধ্যেযমনুত্তমম্ ।
ইদং জপ্যমিদং জ্ঞানং রহস্যমিদমুত্তমম্ ॥ ১৯॥
ইদং জপ্যমিদং জ্ঞানং রহস্যমিদমুত্তমম্ ॥ ১৯॥
- ইদম্ ধ্যানম্ (idaṃ dhyānam)this is meditation
- ইদম্ যোগম্ (idaṃ yogam)this is yoga
- ইদম্ ধ্যেযম্ (idaṃ dhyeyam)this is what is to be meditated on
- অনুত্তমম্ (anuttamam)than which none is higher
- ইদম্ জপ্যম্ (idaṃ japyam)this is what is to be murmured
- ইদম্ জ্ঞানম্ (idaṃ jñānam)this is knowledge
- রহস্যম্ (rahasyam)the secret
- ইদম্ (idam)this
- উত্তমম্ (uttamam)the highest
যং জ্ঞাত্বা অন্তকালেঽপি গচ্ছেত পরমাং গতিম্ ।
পবিত্রং মঙ্গলং মেধ্যং কল্যাণমিদমুত্তমম্ ॥ ২০॥
পবিত্রং মঙ্গলং মেধ্যং কল্যাণমিদমুত্তমম্ ॥ ২০॥
- যম্ জ্ঞাত্বা (yaṃ jñātvā)knowing which
- অন্ত-কালে অপি (anta-kāle api)even at the last hour
- গচ্ছেত (gaccheta)one would go
- পরমাম্ গতিম্ (paramāṃ gatim)to the highest goal
- পবিত্রম্ (pavitram)purifying
- মঙ্গলম্ (maṅgalam)auspicious
- মেধ্যম্ (medhyam)fit for the sacrifice
- কল্যাণম্ (kalyāṇam)blessed
- ইদম্ (idam)this
- উত্তমম্ (uttamam)the highest
ইদং ব্রহ্মা পুরা কৃত্বা সর্বলোকপিতামহঃ ।
সর্বস্তবানাং রাজত্বে দিব্যানাং সমকল্পযত্ ॥ ২১॥
সর্বস্তবানাং রাজত্বে দিব্যানাং সমকল্পযত্ ॥ ২১॥
- ইদম্ (idam)this
- ব্রহ্মা (brahmā)Brahmā
- পুরা (purā)of old
- কৃত্বা (kṛtvā)having made it
- সর্ব-লোক-পিতামহঃ (sarva-loka-pitāmahaḥ)the grandsire of all the worlds
- সর্ব-স্তবানাম্ (sarva-stavānām)among all hymns of praise
- রাজত্বে (rājatve)to the kingship
- দিব্যানাম্ (divyānām)of the divine ones
- সমকল্পযত্ (samakalpayat)appointed it
তদা প্রভৃতি চৈবাযমীশ্বরস্য মহাত্মনঃ ।
স্তবরাজ ইতি খ্যাতো জগত্যমরপূজিতঃ ॥ ২২॥
স্তবরাজ ইতি খ্যাতো জগত্যমরপূজিতঃ ॥ ২২॥
- তদা প্রভৃতি (tadā prabhṛti)from that time forward
- চ এব (caiva)and
- অযম্ (ayam)this
- ঈশ্বরস্য মহা-আত্মনঃ (īśvarasya mahātmanaḥ)of the great-souled Lord
- স্তব-রাজঃ ইতি (stava-rājaḥ iti)as "King of Praises"
- খ্যাতঃ (khyātaḥ)has been known
- জগতি (jagati)in the world
- অমর-পূজিতঃ (amara-pūjitaḥ)honoured by the immortals
ব্রহ্মলোকাদযং স্বর্গে স্তবরাজোঽবতারিতঃ ।
যতস্তণ্ডিঃ পুরা প্রাপ তেন তণ্ডিকৃতোঽভবত্ ॥ ২৩॥
যতস্তণ্ডিঃ পুরা প্রাপ তেন তণ্ডিকৃতোঽভবত্ ॥ ২৩॥
- ব্রহ্ম-লোকাত্ (brahma-lokāt)from the world of Brahmā
- অযম্ (ayam)this
- স্বর্গে (svarge)into heaven
- স্তব-রাজঃ (stava-rājaḥ)the King of Praises
- অবতারিতঃ (avatāritaḥ)was brought down
- যতঃ (yataḥ)and because
- তণ্ডিঃ (taṇḍiḥ)Taṇḍi
- পুরা (purā)of old
- প্রাপ (prāpa)obtained it
- তেন (tena)for that reason
- তণ্ডি-কৃতঃ (taṇḍi-kṛtaḥ)"Taṇḍi’s making"
- অভবত্ (abhavat)it came to be called
স্বর্গাচ্চৈবাত্র ভূর্লোকং তণ্ডিনা হ্যবতারিতঃ ।
সর্বমঙ্গলমাঙ্গল্যং সর্বপাপপ্রণাশনম্ ॥ ২৪॥
সর্বমঙ্গলমাঙ্গল্যং সর্বপাপপ্রণাশনম্ ॥ ২৪॥
- স্বর্গাত্ (svargāt)from heaven
- চ এব (caiva)and
- অত্র (atra)here
- ভূঃ-লোকম্ (bhūr-lokam)to the world of men
- তণ্ডিনা (taṇḍinā)by Taṇḍi
- হি (hi)indeed
- অবতারিতঃ (avatāritaḥ)it was brought down
- সর্ব-মঙ্গল-মাঙ্গল্যম্ (sarva-maṅgala-māṅgalyam)the auspiciousness of all auspicious things
- সর্ব-পাপ-প্রণাশনম্ (sarva-pāpa-praṇāśanam)the undoing of every sin
নিগদিষ্যে মহাবাহো স্তবানামুত্তমং স্তবম্ ।
ব্রহ্মণামপি যদ্ব্রহ্ম পরাণামপি যত্পরম্ ॥ ২৫॥
ব্রহ্মণামপি যদ্ব্রহ্ম পরাণামপি যত্পরম্ ॥ ২৫॥
- নিগদিষ্যে (nigadiṣye)I shall declare it
- মহা-বাহো (mahā-bāho)O mighty-armed one
- স্তবানাম্ উত্তমম্ স্তবম্ (stavānām uttamaṃ stavam)the highest hymn among hymns
- ব্রহ্মণাম্ অপি (brahmaṇām api)even of the knowers of Brahman
- যত্ ব্রহ্ম (yad brahma)that which is the Brahman
- পরাণাম্ অপি (parāṇām api)even of the high
- যত্ পরম্ (yat param)that which is higher still
তেজসামপি যত্তেজস্তপসামপি যত্তপঃ ।
শান্তীনামপি যা শান্তির্দ্যুতীনামপি যা দ্যুতিঃ ॥ ২৬॥
শান্তীনামপি যা শান্তির্দ্যুতীনামপি যা দ্যুতিঃ ॥ ২৬॥
- তেজসাম্ অপি (tejasām api)even of splendours
- যত্ তেজঃ (yat tejaḥ)that which is the splendour
- তপসাম্ অপি (tapasām api)even of austerities
- যত্ তপঃ (yat tapaḥ)that which is the austerity
- শান্তীনাম্ অপি (śāntīnām api)even of peaceful things
- যা শান্তিঃ (yā śāntiḥ)that which is the peace
- দ্যুতীনাম্ অপি (dyutīnām api)even of radiances
- যা দ্যুতিঃ (yā dyutiḥ)that which is the radiance
দান্তানামপি যো দান্তো ধীমতামপি যা চ ধীঃ ।
দেবানামপি যো দেবো ঋষীণামপি যস্ত্বৃষিঃ ॥ ২৭॥
দেবানামপি যো দেবো ঋষীণামপি যস্ত্বৃষিঃ ॥ ২৭॥
- দান্তানাম্ অপি (dāntānām api)even among the self-restrained
- যঃ দান্তঃ (yo dāntaḥ)he who is the restrained one
- ধীমতাম্ অপি (dhīmatām api)even of the wise
- যা চ ধীঃ (yā ca dhīḥ)and that which is their wisdom
- দেবানাম্ অপি (devānām api)even of the gods
- যঃ দেবঃ (yo devaḥ)he who is the god
- ঋষীণাম্ অপি (ṛṣīṇām api)even among the seers
- যঃ তু ঋষিঃ (yas tv ṛṣiḥ)he who is the seer
যজ্ঞানামপি যো যজ্ঞঃ শিবানামপি যঃ শিবঃ ।
রুদ্রাণামপি যো রুদ্রঃ প্রভা প্রভবতামপি ॥ ২৮॥
রুদ্রাণামপি যো রুদ্রঃ প্রভা প্রভবতামপি ॥ ২৮॥
- যজ্ঞানাম্ অপি (yajñānām api)even of sacrifices
- যঃ যজ্ঞঃ (yo yajñaḥ)he who is the sacrifice
- শিবানাম্ অপি (śivānām api)even of auspicious things
- যঃ শিবঃ (yaḥ śivaḥ)he who is the auspicious
- রুদ্রাণাম্ অপি (rudrāṇām api)even among the Rudras
- যঃ রুদ্রঃ (yo rudraḥ)he who is the Rudra
- প্রভা (prabhā)the light
- প্রভবতাম্ অপি (prabhavatām api)even of the things that give light
যোগিনামপি যো যোগী কারণানাং চ কারণম্ ।
যতো লোকাঃ সম্ভবন্তি ন ভবন্তি যতঃ পুনঃ ॥ ২৯॥
যতো লোকাঃ সম্ভবন্তি ন ভবন্তি যতঃ পুনঃ ॥ ২৯॥
- যোগিনাম্ অপি (yoginām api)even among yogins
- যঃ যোগী (yo yogī)he who is the yogin
- কারণানাম্ চ কারণম্ (kāraṇānāṃ ca kāraṇam)and the cause of causes
- যতঃ (yataḥ)from whom
- লোকাঃ (lokāḥ)the worlds
- সম্ভবন্তি (sambhavanti)come into being
- ন ভবন্তি (na bhavanti)and cease to be
- যতঃ পুনঃ (yataḥ punaḥ)into whom again
সর্বভূতাত্মভূতস্য হরস্যমিততেজসঃ ।
অষ্টোত্তরসহস্রং তু নাম্নাং শর্বস্য মে শৃণু ।
যচ্ছ্রুত্বা মনুজব্যাঘ্র সর্বান্কামানবাপ্স্যসি ॥ ৩০॥
অষ্টোত্তরসহস্রং তু নাম্নাং শর্বস্য মে শৃণু ।
যচ্ছ্রুত্বা মনুজব্যাঘ্র সর্বান্কামানবাপ্স্যসি ॥ ৩০॥
- সর্ব-ভূত-আত্ম-ভূতস্য (sarva-bhūtātma-bhūtasya)of him who has become the self of every being
- হরস্য (harasya)of Hara
- অমিত-তেজসঃ (amita-tejasaḥ)of measureless splendour
- অষ্ট-উত্তর-সহস্রম্ (aṣṭottara-sahasram)the thousand and eight
- তু (tu)now
- নাম্নাম্ (nāmnām)of the names
- শর্বস্য (śarvasya)of Śarva
- মে (me)from me
- শৃণু (śṛṇu)hear
- যত্ শ্রুত্বা (yat śrutvā)hearing which
- মনুজ-ব্যাঘ্র (manuja-vyāghra)O tiger among men
- সর্বান্ কামান্ (sarvān kāmān)all your desires
- অবাপ্স্যসি (avāpsyasi)you will obtain
(অথ সহস্রনামস্তোত্রম্ ।)
ওঁ স্থিরঃ স্থাণুঃ প্রভুর্ভীমঃ প্রবরো বরদো বরঃ । (প্রভুর্ভানুঃ)
সর্বাত্মা সর্ববিখ্যাতঃ সর্বঃ সর্বকরো ভবঃ ॥ ৩১॥
ওঁ স্থিরঃ স্থাণুঃ প্রভুর্ভীমঃ প্রবরো বরদো বরঃ । (প্রভুর্ভানুঃ)
সর্বাত্মা সর্ববিখ্যাতঃ সর্বঃ সর্বকরো ভবঃ ॥ ৩১॥
- স্তোত্রম্ (stotram)hymn
- স্থিরঃ (sthiraḥ)stable
- স্থাণুঃ (sthāṇuḥ)immovable
- প্রভুর্ভীমঃ (prabhurbhīmaḥ)mighty lord (प्रभुः:lord | भीमः:mighty)
- প্রবরো (pravaro)excellent
- বরদো (varado)bestower of boons
- বরঃ (varaḥ)boon
- সর্বাত্মা (sarvātma)soul of all
- সর্ববিখ্যাতঃ (sarvavikhyātaḥ)universally renowned (सर्व:all | विख्यातः:renowned)
- সর্বঃ (sarvaḥ)all
- সর্বকরো (sarvakaro)doer of all
- ভবঃ (bhavaḥ)becoming
জটী চর্মী শিখী খড্গী সর্বাঙ্গঃ সর্বভাবনঃ । (চর্মী শিখণ্ডী চ)
হরশ্চ হরিণাক্ষশ্চ সর্বভূতহরঃ প্রভুঃ ॥ ৩২॥
হরশ্চ হরিণাক্ষশ্চ সর্বভূতহরঃ প্রভুঃ ॥ ৩২॥
- জটী (jaṭī)matted hair
- চর্মী (carmī)wearing a skin
- শিখণ্ডী (śikhaṇḍī)with a crest
- চ (ca)and
- সর্বাঙ্গঃ (sarvāṅgaḥ)whole-bodied
- সর্বভাবনঃ (sarvabhāvanaḥ)creator of all
- হরশ্চ (haraśca)and Hara
- হরিণাক্ষশ্চ (hariṇākṣaśca)and deer-eyed
- সর্বভূতহরঃ (sarvabhūtaharaḥ)remover of all beings (सर्व:all | भूत:beings | हरः:remover)
- প্রভুঃ (prabhuḥ)lord
প্রবৃত্তিশ্চ নিবৃত্তিশ্চ নিযতঃ শাশ্বতো ধ্রুবঃ ।
শ্মশানবাসী ভগবান্খচরো গোচরোঽর্দনঃ ॥ ৩৩॥
শ্মশানবাসী ভগবান্খচরো গোচরোঽর্দনঃ ॥ ৩৩॥
- প্রবৃত্তিশ্চ (pravṛttiśca)activity and
- নিবৃত্তিশ্চ (nivṛttiśca)cessation and
- নিযতঃ (niyataḥ)regulated
- শাশ্বতঃ (śāśvataḥ)eternal
- ধ্রুবঃ (dhruvaḥ)constant
- শ্মশানবাসী (śmaśānavāsī)dweller in cremation grounds (श्मशान:cremation ground | वासी:dweller)
- ভগবান্ (bhagavān)the Lord
- খচরো (khacaraḥ)sky-goer
- গোচরোঽর্দনঃ (gocaro'rdanaḥ)mover among cows, destroyer (गोचर:mover among cows | अर्दनः:destroyer)
অভিবাদ্যো মহাকর্মা তপস্বী ভূতভাবনঃ ।
উন্মত্তবেষপ্রচ্ছন্নঃ সর্বলোকপ্রজাপতিঃ ॥ ৩৪॥
উন্মত্তবেষপ্রচ্ছন্নঃ সর্বলোকপ্রজাপতিঃ ॥ ৩৪॥
- অভিবাদ্যো (abhivādyah)worthy of reverence
- মহাকর্মা (mahākarmā)great deeds (मह:great | कर्मा:deeds)
- তপস্বী (tapasvī)ascetic
- ভূতভাবনঃ (bhūtabhāvanaḥ)creator of beings (भूत:beings | भावनः:creator)
- উন্মত্তবেষপ্রচ্ছন্নঃ (unmattaveṣapracchannaḥ)disguised as a madman (उन्मत्त:madman | वेष:disguise | प्रच्छन्नः:hidden)
- সর্বলোকপ্রজাপতিঃ (sarvalokaprajāpatiḥ)lord of all worlds (सर्व:all | लोक:worlds | प्रजापतिः:lord)
মহারূপো মহাকাযো বৃষরূপো মহাযশাঃ ।
মহাত্মা সর্বভূতাত্মা বিশ্বরূপো মহাহনুঃ ॥ ৩৫॥
মহাত্মা সর্বভূতাত্মা বিশ্বরূপো মহাহনুঃ ॥ ৩৫॥
- মহারূপো (mahārūpo)of great form (मह:great | रूप:form)
- মহাকাযো (mahākāyo)of great body (मह:great | काय:body)
- বৃষরূপো (vṛṣarūpo)bull-shaped (वृष:bull | रूप:form)
- মহাযশাঃ (mahāyaśāḥ)of great fame (मह:great | यश:fame)
- মহাত্মা (mahātmā)great soul (मह:great | आत्मा:soul)
- সর্বভূতাত্মা (sarvabhūtātmā)soul of all beings (सर्व:all | भूत:beings | आत्मा:soul)
- বিশ্বরূপো (viśvarūpo)universal form (विश्व:universe | रूप:form)
- মহাহনুঃ (mahāhanuḥ)great jaw (मह:great | हनु:jaw)
লোকপালোঽন্তর্হিতাত্মা প্রসাদো হযগর্দভিঃ ।
পবিত্রং চ মহাংশ্চৈব নিযমো নিযমাশ্রিতঃ ॥ ৩৬॥
পবিত্রং চ মহাংশ্চৈব নিযমো নিযমাশ্রিতঃ ॥ ৩৬॥
- লোকপালোঽন্তর্হিতাত্মা (lokapālo'ntarhitātmā)guardian with hidden soul (लोकपाल:guardian | अन्तर्हित:hidden | आत्मा:soul)
- প্রসাদো (prasādo)grace
- হযগর্দভিঃ (hayagardabhiḥ)by horse and donkey
- পবিত্রং (pavitraṁ)pure
- চ (ca)and
- মহাংশ্চৈব (mahāṁścaiva)great indeed (महान्:great | च:and | एव:indeed)
- নিযমো (niyamo)discipline
- নিযমাশ্রিতঃ (niyamāśritaḥ)abiding by discipline (नियम:discipline | आश्रितः:abiding)
সর্বকর্মা স্বযম্ভূত আদিরাদিকরো নিধিঃ ।
সহস্রাক্ষো বিশালাক্ষঃ সোমো নক্ষত্রসাধকঃ ॥ ৩৭॥
সহস্রাক্ষো বিশালাক্ষঃ সোমো নক্ষত্রসাধকঃ ॥ ৩৭॥
- সর্বকর্মা (sarvakarmā)all-doer
- স্বযম্ভূত (svayambhūta)self-manifested
- আদিরাদিকরো (ādirādikaro)primordial creator (आदि:primordial | रादिकर:creator)
- নিধিঃ (nidhiḥ)treasure
- সহস্রাক্ষো (sahasrākṣo)thousand-eyed
- বিশালাক্ষঃ (viśālākṣaḥ)wide-eyed
- সোমো (somo)moon
- নক্ষত্রসাধকঃ (nakṣatrasādhakaḥ)accomplisher of constellations (नक्षत्र:constellation | साधक:accomplisher)
চন্দ্রঃ সূর্যঃ শনিঃ কেতুর্গ্রহো গ্রহপতির্বরঃ ।
অত্রিরত্র্যানমস্কর্তা মৃগবাণার্পণোঽনঘঃ ॥ ৩৮॥
অত্রিরত্র্যানমস্কর্তা মৃগবাণার্পণোঽনঘঃ ॥ ৩৮॥
- চন্দ্রঃ (candraḥ)moon
- সূর্যঃ (sūryaḥ)sun
- শনিঃ (śaniḥ)Saturn
- কেতুর্গ্রহো (keturgraho)Ketu planet (केतुः:Ketu | ग्रहः:planet)
- গ্রহপতির্বরঃ (grahapatirvaraḥ)best among planet lords (ग्रहपतिः:planet lord | वरः:best)
- অত্রিরত্র্যা (atriratryā)Atri and his wife (अत्रिः:Atri | अत्र्या:of Atri's wife)
- নমস্কর্তা (namaskartā)one who salutes
- মৃগবাণার্পণোঽনঘঃ (mṛgabāṇārpaṇo'naghaḥ)sinless one offering deer-arrow (मृग:deer | बाण:arrow | अर्पणः:offering | अनघः:sinless)
- আদ্যন্তলযকর্তা (ādyantalayakartā)creator of beginning and end (आद्य:beginning | अन्त:end | लय:dissolution | कर्ता:creator)
- চ (ca)and
মহাতপা ঘোরতপা অদীনো দীনসাধকঃ ।
সংবত্সরকরো মন্ত্রঃ প্রমাণং পরমং তপঃ ॥ ৩৯॥
সংবত্সরকরো মন্ত্রঃ প্রমাণং পরমং তপঃ ॥ ৩৯॥
- মহাতপা (mahātapā)great ascetic
- ঘোরতপা (ghoratapā)fierce ascetic
- অদীনো (adīnaḥ)not miserable
- দীনসাধকঃ (dīnasādhakaḥ)helper of the poor (दीन:poor | साधकः:helper)
- সংবত্সরকরো (saṁvatsarakaro)maker of the year (संवत्सर:year | करो:maker)
- মন্ত্রঃ (mantraḥ)mantra
- প্রমাণং (pramāṇaṁ)measure
- পরমং (paramaṁ)supreme
- তপঃ (tapaḥ)austerity
যোগী যোজ্যো মহাবীজো মহারেতা মহাবলঃ ।
সুবর্ণরেতাঃ সর্বজ্ঞঃ সুবীজো বীজবাহনঃ ॥ ৪০॥
সুবর্ণরেতাঃ সর্বজ্ঞঃ সুবীজো বীজবাহনঃ ॥ ৪০॥
- যোগী (yogī)yogi
- যোজ্যো (yojyaḥ)to be united
- মহাবীজো (mahābījaḥ)great seed (मह:great | बीज:seed)
- মহারেতা (mahāretāḥ)great energy (मह:great | रेत:energy)
- মহাবলঃ (mahābalaḥ)great strength (मह:great | बल:strength)
- সুবর্ণরেতাঃ (suvarṇaretāḥ)golden energy (सुवर्ण:golden | रेत:energy)
- সর্বজ্ঞঃ (sarvajñaḥ)omniscient (सर्व:all | ज्ञ:knowing)
- সুবীজো (subījaḥ)good seed (सु:good | बीज:seed)
- বীজবাহনঃ (bījavāhanaḥ)carrier of seed (बीज:seed | वाहन:carrier)
দশবাহুস্ত্বনিমিষো নীলকণ্ঠ উমাপতিঃ ।
বিশ্বরূপঃ স্বযংশ্রেষ্ঠো বলবীরো বলো গণঃ ॥ ৪১॥ (বলবীরোঽবলো)
বিশ্বরূপঃ স্বযংশ্রেষ্ঠো বলবীরো বলো গণঃ ॥ ৪১॥ (বলবীরোঽবলো)
- দশবাহুস্ত্বনিমিষো (daśabāhustvanimiṣo)ten-armed and unblinking (दशबाहुः:ten-armed | त्वनिमिषः:unblinking)
- নীলকণ্ঠ (nīlakaṇṭha)blue-throated
- উমাপতিঃ (umāpatih)husband of Uma
- বিশ্বরূপঃ (viśvarūpaḥ)universal form
- স্বযং (svayam)self
- শ্রেষ্ঠো (śreṣṭho)best
- বলবীরো (balavīro)strong hero
- বলো (balo)strength
- গণঃ (gaṇaḥ)group
গণকর্তা গণপতির্দিগ্বাসাঃ কাম এব চ ।
মন্ত্রবিত্পরমো মন্ত্রঃ সর্বভাবকরো হরঃ ॥ ৪২॥
মন্ত্রবিত্পরমো মন্ত্রঃ সর্বভাবকরো হরঃ ॥ ৪২॥
- গণকর্তা (gaṇakartā)creator of groups (गण:group | कर्ता:creator)
- গণপতির্দিগ্বাসাঃ (gaṇapatirdigvāsāḥ)Ganapati, sky-clad (गणपति:Ganapati | दिग्वासाः:sky-clad)
- কাম (kāma)desire
- এব (eva)indeed
- চ (ca)and
- মন্ত্রবিত্পরমো (mantravitparamo)supreme knower of mantras (मन्त्रवित्:knower of mantras | परम:supreme)
- মন্ত্রঃ (mantraḥ)mantra
- সর্বভাবকরো (sarvabhāvakaro)creator of all emotions (सर्व:all | भाव:emotions | कर:creator)
- হরঃ (haraḥ)Shiva
কমণ্ডলুধরো ধন্বী বাণহস্তঃ কপালবান্ ।
অশনী শতঘ্নী খড্গী পট্টিশী চাযুধী মহান্ ॥ ৪৩॥
অশনী শতঘ্নী খড্গী পট্টিশী চাযুধী মহান্ ॥ ৪৩॥
- কমণ্ডলুধরো (kamaṇḍaludharo)holder of a water pot (कमण्डलु:water pot | धरः:holder)
- ধন্বী (dhanvī)archer
- বাণহস্তঃ (bāṇahastaḥ)arrow in hand (बाण:arrow | हस्तः:hand)
- কপালবান্ (kapālavān)skull bearer (कपाल:skull | वान्:bearer)
- অশনী (aśanī)thunderbolt
- শতঘ্নী (śataghni)hundred-killer weapon
- খড্গী (khaḍgī)sword bearer
- পট্টিশী (paṭṭiśī)spear bearer
- চাযুধী (cāyudhī)armed with weapons
- মহান্ (mahān)great
স্রুবহস্তঃ সুরূপশ্চ তেজস্তেজস্করো নিধিঃ ।
উষ্ণীষী চ সুবক্ত্রশ্চ উদগ্রো বিনতস্তথা ॥ ৪৪॥
উষ্ণীষী চ সুবক্ত্রশ্চ উদগ্রো বিনতস্তথা ॥ ৪৪॥
- স্রুবহস্তঃ (sruvahastaḥ)spoon-handed (स्रुव:spoon | हस्तः:hand)
- সুরূপশ্চ (surūpaśca)and handsome (सुरूप:handsome | च:and)
- তেজস্তেজস্করো (tejastejaskaro)radiance-enhancing (तेजस्:radiance | तेजस्कर:enhancing)
- নিধিঃ (nidhiḥ)treasure
- উষ্ণীষী (uṣṇīṣī)turbaned
- চ (ca)and
- সুবক্ত্রশ্চ (suvaktraśca)and beautiful-faced (सुवक्त्र:beautiful-faced | च:and)
- উদগ্রো (udagro)exalted
- বিনতস্তথা (vinatastathā)and humble (विनत:humble | तथा:and)
দীর্ঘশ্চ হরিকেশশ্চ সুতীর্থঃ কৃষ্ণ এব চ ।
শৃগালরূপঃ সিদ্ধার্থো মুণ্ডঃ সর্বশুভঙ্করঃ ॥ ৪৫॥
শৃগালরূপঃ সিদ্ধার্থো মুণ্ডঃ সর্বশুভঙ্করঃ ॥ ৪৫॥
- দীর্ঘশ্চ (dīrghaśca)and long
- হরিকেশশ্চ (harikeśaśca)and Harikesa
- সুতীর্থঃ (sutīrthaḥ)good pilgrimage
- কৃষ্ণ (kṛṣṇa)Krishna
- এব (eva)indeed
- চ (ca)and
- সৃগালরূপঃ (sṛgālarūpaḥ)form of a jackal (सृगाल:jackal | रूपः:form)
- সিদ্ধার্থো (siddhārtho)accomplished
- মুণ্ডঃ (muṇḍaḥ)shaven-headed
- সর্বশুভঙ্করঃ (sarvaśubhaṅkaraḥ)all-auspicious (सर्व:all | शुभ:auspicious | ङ्करः:maker)
অজশ্চ বহুরূপশ্চ গন্ধধারী কপর্দ্যপি ।
ঊর্ধ্বরেতা ঊর্ধ্বলিঙ্গ ঊর্ধ্বশাযী নভঃস্থলঃ ॥ ৪৬॥
ঊর্ধ্বরেতা ঊর্ধ্বলিঙ্গ ঊর্ধ্বশাযী নভঃস্থলঃ ॥ ৪৬॥
- অজশ্চ (ajaśca)unborn and
- বহুরূপশ্চ (bahurūpaśca)many-formed and (बहुरूप:many-formed | च:and)
- গন্ধধারী (gandhadhārī)fragrance bearer (गन्ध:fragrance | धारी:bearer)
- কপর্দ্যপি (kapardyapi)with matted hair and (कपर्दि:with matted hair | अपि:and)
- ঊর্ধ্বরেতা (ūrdhvaretā)with upward energy (ऊर्ध्व:upward | रेता:energy)
- ঊর্ধ্বলিঙ্গ (ūrdhvāliṅga)upward symbol (ऊर्ध्व:upward | लिङ्ग:symbol)
- ঊর্ধ্বশাযী (ūrdhvaśāyī)lying upwards (ऊर्ध्व:upward | शायी:lying)
- নভঃস্থলঃ (nabhaḥsthalaḥ)sky region (नभः:sky | स्थलः:region)
ত্রিজটী চীরবাসাশ্চ রুদ্রঃ সেনাপতির্বিভুঃ ।
অহশ্চরো নক্তঞ্চরস্তিগ্মমন্যুঃ সুবর্চসঃ ॥ ৪৭॥
অহশ্চরো নক্তঞ্চরস্তিগ্মমন্যুঃ সুবর্চসঃ ॥ ৪৭॥
- ত্রিজটী (trijaṭī)three-braided
- চীরবাসাশ্চ (cīravāsāśca)wearing bark garments (चीर:bark | वासा:garments | च:and)
- রুদ্রঃ (rudraḥ)Rudra
- সেনাপতির্বিভুঃ (senāpatirvibhuḥ)mighty commander (सेनापति:commander | विभुः:mighty)
- অহশ্চরো (ahaścaro)day wanderer (अहः:day | चरः:wanderer)
- নক্তঞ্চরস্তিগ্মমন্যুঃ (naktañcarastigmamanyuḥ)night wanderer, fierce anger (नक्तं:night | चरः:wanderer | तिग्म:fierce | मन्युः:anger)
- সুবর্চসঃ (suvarcasaḥ)radiant
গজহা দৈত্যহা কালো লোকধাতা গুণাকরঃ ।
সিংহশার্দূলরূপশ্চ আর্দ্রচর্মাম্বরাবৃতঃ ॥ ৪৮॥
সিংহশার্দূলরূপশ্চ আর্দ্রচর্মাম্বরাবৃতঃ ॥ ৪৮॥
- গজহা (gajahā)elephant slayer
- দৈত্যহা (daityahā)demon slayer
- কালো (kālo)time
- লোকধাতা (lokadhātā)supporter of the world (लोक:world | धाता:supporter)
- গুণাকরঃ (guṇākaraḥ)mine of virtues (गुण:virtue | आकरः:mine)
- সিংহশার্দূলরূপশ্চ (siṃhaśārdūlarūpaśca)form of lion and tiger (सिंह:lion | शार्दूल:tiger | रूप:form | च:and)
- আর্দ্রচর্মাম্বরাবৃতঃ (ārdracarmāmbarāvṛtaḥ)covered with wet skin (आर्द्र:wet | चर्म:skin | अम्बर:cloth | आवृतः:covered)
কালযোগী মহানাদঃ সর্বকামশ্চতুষ্পথঃ ।
নিশাচরঃ প্রেতচারী ভূতচারী মহেশ্বরঃ ॥ ৪৯॥
নিশাচরঃ প্রেতচারী ভূতচারী মহেশ্বরঃ ॥ ৪৯॥
- কালযোগী (kālayogī)time ascetic (काल:time | योगी:ascetic)
- মহানাদঃ (mahānādaḥ)great sound (मह:great | नादः:sound)
- সর্বকামশ্চতুষ্পথঃ (sarvakāmaścatuṣpathaḥ)all desires crossroad (सर्व:all | काम:desires | चतुष्पथः:crossroad)
- নিশাচরঃ (niśācaraḥ)night wanderer (निशा:night | चरः:wanderer)
- প্রেতচারী (pretacārī)ghost wanderer (प्रेत:ghost | चारी:wanderer)
- ভূতচারী (bhūtacārī)spirit wanderer (भूत:spirit | चारी:wanderer)
- মহেশ্বরঃ (maheśvaraḥ)great lord (मह:great | ईश्वरः:lord)
বহুভূতো বহুধরঃ স্বর্ভানুরমিতো গতিঃ ।
নৃত্যপ্রিযো নিত্যনর্তো নর্তকঃ সর্বলালসঃ ॥ ৫০॥
নৃত্যপ্রিযো নিত্যনর্তো নর্তকঃ সর্বলালসঃ ॥ ৫০॥
- বহুভূতো (bahubhūtaḥ)many forms
- বহুধরঃ (bahudharaḥ)many supports
- স্বর্ভানুরমিতো (svarbhānuramitaḥ)immeasurable light (स्वर्भानु:light | अमितः:immeasurable)
- গতিঃ (gatiḥ)movement
- নৃত্যপ্রিযো (nṛtyapriyaḥ)fond of dance (नृत्य:dance | प्रियः:fond of)
- নিত্যনর্তো (nityanartaḥ)eternal dancer (नित्य:eternal | नर्तः:dancer)
- নর্তকঃ (nartakaḥ)dancer
- সর্বলালসঃ (sarvalālasaḥ)desirous of all (सर्व:all | लालसः:desirous)
ঘোরো মহাতপাঃ পাশো নিত্যো গিরিরুহো নভঃ ।
সহস্রহস্তো বিজযো ব্যবসাযো হ্যতন্দ্রিতঃ ॥ ৫১॥
সহস্রহস্তো বিজযো ব্যবসাযো হ্যতন্দ্রিতঃ ॥ ৫১॥
- ঘোরো (ghoraḥ)terrible
- মহাতপাঃ (mahātapāḥ)great austerity
- পাশো (pāśaḥ)noose
- নিত্যো (nityaḥ)eternal
- গিরিরুহো (giriruhaḥ)mountain dweller
- নভঃ (nabhaḥ)sky
- সহস্রহস্তো (sahasrahastaḥ)thousand-handed (सहस्र:thousand | हस्तः:handed)
- বিজযো (vijayaḥ)victory
- ব্যবসাযো (vyavasāyaḥ)determination
- হ্যতন্দ্রিতঃ (hyatandritaḥ)unwearied
অধর্ষণো ধর্ষণাত্মা যজ্ঞহা কামনাশকঃ ।
দক্ষযাগাপহারী চ সুসহো মধ্যমস্তথা ॥ ৫২॥
দক্ষযাগাপহারী চ সুসহো মধ্যমস্তথা ॥ ৫২॥
- অধর্ষণো (adharṣaṇo)invincible
- ধর্ষণাত্মা (dharṣaṇātmā)aggressive nature (धर्षण:aggression | आत्मा:nature)
- যজ্ঞহা (yajñahā)destroyer of sacrifices (यज्ञ:sacrifice | हा:destroyer)
- কামনাশকঃ (kāmanāśakaḥ)destroyer of desires (काम:desires | नाशकः:destroyer)
- [মর্ষ] ([marṣa])null
- দক্ষযাগাপহারী (dakṣayāgāpahārī)stealer of Daksha's sacrifice (दक्ष:Daksha | याग:sacrifice | अपहारी:stealer)
- চ (ca)and
- সুসহো (susaho)very tolerant
- মধ্যমস্তথা (madhyamastathā)also moderate (मध्यम:moderate | तथा:also)
তেজোপহারী বলহা মুদিতোঽর্থোঽজিতোঽবরঃ । (মুদিতোঽর্থোঽজিতো বরঃ)
গম্ভীরঘোষা গম্ভীরো গম্ভীরবলবাহনঃ ॥ ৫৩॥
গম্ভীরঘোষা গম্ভীরো গম্ভীরবলবাহনঃ ॥ ৫৩॥
- তেজোপহারী (tejopahārī)remover of brilliance (तेजः:brilliance | उपहारी:remover)
- বলহা (balahā)destroyer of strength (बल:strength | हा:destroyer)
- মুদিতোঽর্থোঽজিতোঽবরঃ (muditārtho'jito'varaḥ)joyful, meaningful, unconquered, inferior
- গম্ভীরঘোষো (gambhīraghoṣaḥ)deep-voiced (गम्भीर:deep | घोष:voice)
- গম্ভীরো (gambhīraḥ)profound
- গম্ভীরবলবাহনঃ (gambhīrabalavāhanaḥ)carrier of profound strength (गम्भीर:profound | बल:strength | वाहन:carrier)
ন্যগ্রোধরূপো ন্যগ্রোধো বৃক্ষপর্ণস্থিতির্বিভুঃ । (বৃক্ষকর্ণ)
সুতীক্ষ্ণদশনশ্চৈব মহাকাযো মহাননঃ ॥ ৫৪॥
সুতীক্ষ্ণদশনশ্চৈব মহাকাযো মহাননঃ ॥ ৫৪॥
- ন্যগ্রোধরূপো (nyagrodharūpo)form of a banyan tree (न्यग्रोध:banyan tree | रूपः:form)
- ন্যগ্রোধো (nyagrodho)banyan tree
- বৃক্ষকর্ণস্থিতির্বিভুঃ (vṛkṣakarṇasthitirvibhuḥ)residing in tree ears (वृक्ष:tree | कर्ण:ear | स्थिति:residing | विभुः:all-pervading)
- সুতীক্ষ্ণদশনশ্চৈব (sutīkṣṇadaśanaścaiva)with sharp teeth (सुतीक्ष्ण:sharp | दशनः:teeth | च:and | एव:indeed)
- মহাকাযো (mahākāyo)great-bodied (महा:great | कायः:body)
- মহাননঃ (mahānanaḥ)having a great face (महा:great | अननः:face)
বিষ্বক্সেনো হরির্যজ্ঞঃ সংযুগাপীডবাহনঃ ।
তীক্ষ্ণতাপশ্চ হর্যশ্বঃ সহাযঃ কর্মকালবিত্ ॥ ৫৫॥
তীক্ষ্ণতাপশ্চ হর্যশ্বঃ সহাযঃ কর্মকালবিত্ ॥ ৫৫॥
- বিষ্বক্সেনো (viṣvakseno)Vishvaksena
- হরির্যজ্ঞঃ (hariryajñaḥ)Hari as sacrifice (हरि:Hari | यज्ञः:sacrifice)
- সম্যুগাপীডবাহনঃ (samyugāpīḍavāhanaḥ)charioteer in battle (सम्युग:battle | पीड:pressure | वाहनः:charioteer)
- তীক্ষ্ণতাপশ্চ (tīkṣṇatāpaśca)sharp heat (तीक्ष्ण:sharp | ताप:heat | च:and)
- হর্যশ্বঃ (haryaśvaḥ)with swift horses (हरि:swift | अश्वः:horse)
- সহাযঃ (sahāyaḥ)companion
- কর্মকালবিত্ (karmakālavit)knower of action timing (कर्म:action | काल:time | वित्:knower)
বিষ্ণুপ্রসাদিতো যজ্ঞঃ সমুদ্রো বডবামুখঃ ।
হুতাশনসহাযশ্চ প্রশান্তাত্মা হুতাশনঃ ॥ ৫৬॥
হুতাশনসহাযশ্চ প্রশান্তাত্মা হুতাশনঃ ॥ ৫৬॥
- বিষ্ণুপ্রসাদিতো (viṣṇuprasādito)favored by Vishnu (विष्णु:Vishnu | प्रसादित:favored)
- যজ্ঞঃ (yajñaḥ)sacrifice
- সমুদ্রো (samudro)ocean
- বডবামুখঃ (baḍabāmukhaḥ)submarine fire (बडबा:submarine | मुख:mouth)
- হুতাশনসহাযশ্চ (hutāśanasahāyaśca)and helper of fire (हुताशन:fire | सहाय:helper | च:and)
- প্রশান্তাত্মা (praśāntātmā)calm-minded (प्रशान्त:calm | आत्मा:mind)
- হুতাশনঃ (hutāśanaḥ)fire
উগ্রতেজা মহাতেজা জন্যো বিজযকালবিত্ ।
জ্যোতিষামযনং সিদ্ধিঃ সর্ববিগ্রহ এব চ ॥ ৫৭॥
জ্যোতিষামযনং সিদ্ধিঃ সর্ববিগ্রহ এব চ ॥ ৫৭॥
- উগ্রতেজা (ugratejā)fierce brilliance (उग्र:fierce | तेजा:brilliance)
- মহাতেজা (mahātejā)great brilliance (मह:great | तेजा:brilliance)
- জন্যো (janyo)born of
- বিজযকালবিত্ (vijayakālavit)knower of victory time (विजय:victory | काल:time | वित्:knower)
- জ্যোতিষামযনং (jyotiṣāmayanaṁ)abode of luminaries (ज्योतिषाम्:of luminaries | अयनं:abode)
- সিদ্ধিঃ (siddhiḥ)perfection
- সর্ববিগ্রহ (sarvavigraha)all forms (सर्व:all | विग्रह:forms)
- এব (eva)indeed
- চ (ca)and
শিখী মুণ্ডী জটী জ্বালী মূর্তিজো মূর্ধগো বলী ।
বেণবী পণবী তালী খলী কালকটঙ্কটঃ ॥ ৫৮॥
বেণবী পণবী তালী খলী কালকটঙ্কটঃ ॥ ৫৮॥
- শিখী (śikhī)having a crest
- মুণ্ডী (muṇḍī)shaven-headed
- জটী (jaṭī)matted hair
- জ্বালী (jvālī)flame-like
- মূর্তিজো (mūrtijo)born of form
- মূর্ধগো (mūrdhago)rising to the head
- বলী (balī)strong
- বেণবী (veṇavī)flute player
- পণবী (paṇavī)drum player
- তালী (tālī)cymbal player
- খলী (khalī)empty
- কালকটঙ্কটঃ (kālakaṭaṅkaṭaḥ)terrifying time (काल:time | कटङ्कट:terrifying)
নক্ষত্রবিগ্রহমতির্গুণবুদ্ধির্লযো গমঃ । (লযোঽগমঃ)
প্রজাপতির্বিশ্ববাহুর্বিভাগঃ সর্বগোমুখঃ ॥ ৫৯॥ (সর্বগোঽমুখঃ)
প্রজাপতির্বিশ্ববাহুর্বিভাগঃ সর্বগোমুখঃ ॥ ৫৯॥ (সর্বগোঽমুখঃ)
- নক্ষত্রবিগ্রহমতির্গুণবুদ্ধির্লযোঽগমঃ (nakṣatravigrahamatirguṇabuddhirlayo'gamah)cosmic form, intellect, qualities (नक्षत्रविग्रह:cosmic form | मतिः:intellect | गुणबुद्धिः:qualities | लयः:dissolution | अगमः:unreachable)
- প্রজাপতির্বিশ্ববাহুর্বিভাগঃ (prajāpatirviśvabāhurvibhāgaḥ)lord of beings, universal arms (प्रजापतिः:lord of beings | विश्वबाहुः:universal arms | विभागः:division)
- সর্বগোঽমুখঃ (sarvago'mukhaḥ)all-pervading, faceless (सर्वगः:all-pervading | अमुखः:faceless)
বিমোচনঃ সুসরণো হিরণ্যকবচোদ্ভবঃ । (সুশরণো)
মেঢ্রজো বলচারী চ মহীচারী স্রুতস্তথা ॥ ৬০॥
মেঢ্রজো বলচারী চ মহীচারী স্রুতস্তথা ॥ ৬০॥
- বিমোচনঃ (vimochanaḥ)liberator
- সুসরণো (susaraṇo)good path
- হিরণ্যকবচোদ্ভবঃ (hiraṇyakavacodbhavaḥ)born of golden armor (हिरण्य:golden | कवच:armor | उद्भवः:born)
- মেঢ্রজো (meḍhrajo)born from the loins
- বলচারী (balacārī)moving with strength
- চ (ca)and
- মহীচারী (mahīcārī)moving on earth
- স্রুতস্তথা (srutastathā)and also heard
- [মেঘজো] ([meghajo])born from clouds
সর্বতূর্যনিনাদী চ সর্বাতোদ্যপরিগ্রহঃ ।
ব্যালরূপো গুহাবাসী গুহো মালী তরঙ্গবিত্ ॥ ৬১॥
ব্যালরূপো গুহাবাসী গুহো মালী তরঙ্গবিত্ ॥ ৬১॥
- সর্বতূর্যনিনাদী (sarvatūryaninādī)all musical instruments' sound (सर्व:all | तूर्य:musical instrument | निनादी:sound)
- চ (ca)and
- সর্বাতোদ্যপরিগ্রহঃ (sarvātodyaparigrahaḥ)possessor of all musical instruments (सर्व:all | आतोद्य:musical instruments | परिग्रहः:possessor)
- ব্যালরূপো (vyālarūpo)in the form of a serpent
- গুহাবাসী (guhāvāsī)dweller in caves (गुहा:cave | वासी:dweller)
- গুহো (guho)Guha (a name)
- মালী (mālī)garlanded
- তরঙ্গবিত্ (taraṅgavit)knower of waves
ত্রিদশস্ত্রিকালধৃক্কর্মসর্ববন্ধবিমোচনঃ ।
বন্ধনস্ত্বসুরেন্দ্রাণাং যুধি শত্রুবিনাশনঃ ॥ ৬২॥
বন্ধনস্ত্বসুরেন্দ্রাণাং যুধি শত্রুবিনাশনঃ ॥ ৬২॥
- ত্রিদশস্ত্রিকালধৃক্কর্মসর্ববন্ধবিমোচনঃ (tridaśastrikāladhṛkkarmasarvabandhavimocanaḥ)liberator from all bonds (त्रिदश:gods | त्रिकालधृक्:controller of three times | कर्म:action | सर्वबन्ध:all bonds | विमोचनः:liberator)
- বন্ধনস্ত্বসুরেন্দ্রাণাং (bandhanastvasurendrāṇāṁ)bondage for demon lords (बन्धनः:bondage | त्:for | सुरेन्द्राणां:of the lords)
- যুধিশত্রুবিনাশনঃ (yudhiśatruvināśanaḥ)destroyer of battle enemies (युधि:in battle | शत्रु:enemy | विनाशनः:destroyer)
সাঙ্খ্যপ্রসাদো দুর্বাসাঃ সর্বসাধুনিষেবিতঃ ।
প্রস্কন্দনো বিভাগজ্ঞো অতুল্যো যজ্ঞভাগবিত্ ॥ ৬৩॥
প্রস্কন্দনো বিভাগজ্ঞো অতুল্যো যজ্ঞভাগবিত্ ॥ ৬৩॥
- সাঙ্খ্যপ্রসাদো (sāṅkhyaprasādo)grace of Sāṅkhya (साङ्ख्य:Sāṅkhya philosophy | प्रसादः:grace)
- দুর্বাসাঃ (durvāsāḥ)Durvasa (sage)
- সর্বসাধুনিষেবিতঃ (sarvasādhuniṣevitaḥ)served by all good (सर्व:all | साधु:good | निषेवितः:served)
- প্রস্কন্দনো (praskandano)overcoming obstacles
- বিভাগজ্ঞো (vibhāgajño)knower of divisions (विभाग:division | ज्ञः:knower)
- অতুল্যো (atulyaḥ)incomparable
- যজ্ঞভাগবিত্ (yajñabhāgavit)knower of sacrificial shares (यज्ञ:sacrifice | भाग:share | वित्:knower)
সর্ববাসঃ সর্বচারী দুর্বাসা বাসবোঽমরঃ ।
হৈমো হেমকরো যজ্ঞঃ সর্বধারী ধরোত্তমঃ ॥ ৬৪॥
হৈমো হেমকরো যজ্ঞঃ সর্বধারী ধরোত্তমঃ ॥ ৬৪॥
- সর্ববাসঃ (sarvavāsaḥ)dweller in all
- সর্বচারী (sarvacārī)moving everywhere
- দুর্বাসা (durvāsā)Durvasa (sage)
- বাসবোঽমরঃ (vāsavo'maraḥ)Indra, the immortal (वासवः:Indra | अमरः:immortal)
- হৈমো (haimo)golden
- হেমকরোঽযজ্ঞঃ (hemakaro'yajñaḥ)gold-maker, non-sacrificer (हेमकरः:gold-maker | अयज्ञः:non-sacrificer)
- সর্বধারী (sarvadhārī)supporter of all
- ধরোত্তমঃ (dharottamaḥ)best of the bearers
- যজ্ঞঃ (yajñaḥ)sacrifice
লোহিতাক্ষো মহাক্ষশ্চ বিজযাক্ষো বিশারদঃ ।
সঙ্গ্রহো নিগ্রহঃ কর্তা সর্পচীরনিবাসনঃ ॥ ৬৫॥
সঙ্গ্রহো নিগ্রহঃ কর্তা সর্পচীরনিবাসনঃ ॥ ৬৫॥
- লোহিতাক্ষো (lohitākṣaḥ)red-eyed
- মহাক্ষশ্চ (mahākṣaśca)great-eyed and
- বিজযাক্ষো (vijayākṣaḥ)victorious-eyed
- বিশারদঃ (viśāradaḥ)skilled
- সঙ্গ্রহো (saṅgrahaḥ)collector
- নিগ্রহঃ (nigrahaḥ)restrainer
- কর্তা (kartā)doer
- সর্পচীরনিবাসনঃ (sarpacīranivāsanaḥ)wearer of snake skin (सर्प:snake | चीर:skin | निवासनः:wearer)
মুখ্যোঽমুখ্যশ্চ দেহশ্চ কাহলিঃ সর্বকামদঃ । (মুখ্যো মুখ্যশ্চ)
সর্বকাসপ্রসাদশ্চ সুবলো বলরূপধৃত্ ॥ ৬৬॥
সর্বকাসপ্রসাদশ্চ সুবলো বলরূপধৃত্ ॥ ৬৬॥
- মুখ্যোঽমুখ্যশ্চ (mukhyo'mukhyaśca)chief and non-chief (मुख्यः:chief | अमुख्यः:non-chief | च:and)
- দেহশ্চ (dehaśca)body and (देहः:body | च:and)
- কাহলিঃ (kāhaliḥ)Kahali
- সর্বকামদঃ (sarvakāmadaḥ)grantor of all desires (सर्व:all | कामदः:grantor of desires)
- সর্বকালপ্রসাদশ্চ (sarvakālaprasādaśca)graceful at all times (सर्वकाल:all times | प्रसादः:grace | च:and)
- সুবলো (subalo)very strong
- বলরূপধৃত্ (balarūpadhṛt)assumer of the form of strength (बल:strength | रूप:form | धृत्:assumer)
সর্বকামবরশ্চৈব সর্বদঃ সর্বতোমুখঃ ।
আকাশনির্বিরূপশ্চ নিপাতী হ্যবশঃ খগঃ ॥ ৬৭॥
আকাশনির্বিরূপশ্চ নিপাতী হ্যবশঃ খগঃ ॥ ৬৭॥
- সর্বকামবরশ্চৈব (sarvakāmavaraścaiva)bestower of all desires (सर्वकाम:all desires | वर:bestower | च:and | एव:indeed)
- সর্বদঃ (sarvadaḥ)giver of all
- সর্বতোমুখঃ (sarvatomukhaḥ)facing everywhere (सर्वतः:everywhere | मुखः:facing)
- আকাশনির্বিরূপশ্চ (ākāśanirvirūpaśca)formless as the sky (आकाश:sky | निर्विरूप:formless | च:and)
- নিপাতী (nipātī)descender
- হ্যবশঃ (hyavaśaḥ)uncontrolled
- খগঃ (khagaḥ)bird
রৌদ্ররূপোংঽশুরাদিত্যো বহুরশ্মিঃ সুবর্চসী ।
বসুবেগো মহাবেগো মনোবেগো নিশাচরঃ ॥ ৬৮॥
বসুবেগো মহাবেগো মনোবেগো নিশাচরঃ ॥ ৬৮॥
- রৌদ্ররূপোঽম্শুরাদিত্যো (raudrarūpo'mśurādityaḥ)fierce form, sun (रौद्ररूप:fierce form | अम्शुरादित्य:sun)
- বহুরশ্মিঃ (bahuraśmiḥ)many-rayed
- সুবর্চসী (suvarcasī)brilliant
- বসুবেগো (vasuvegaḥ)swift as wind (वसु:wind | वेग:speed)
- মহাবেগো (mahāvegaḥ)great speed (मह:great | वेग:speed)
- মনোবেগো (manovegaḥ)mind speed (मन:mind | वेग:speed)
- নিশাচরঃ (niśācaraḥ)night wanderer
সর্ববাসী শ্রিযাবাসী উপদেশকরোঽকরঃ ।
মুনিরাত্মনিরালোকঃ সম্ভগ্নশ্চ সহস্রদঃ ॥ ৬৯॥
মুনিরাত্মনিরালোকঃ সম্ভগ্নশ্চ সহস্রদঃ ॥ ৬৯॥
- সর্ববাসী (sarvavāsī)dweller in all
- শ্রিযাবাসী (śriyāvāsī)dweller in prosperity
- উপদেশকরোঽকরঃ (upadeśakaro'karaḥ)giver of teachings
- মুনিরাত্মনিরালোকঃ (munirātmanirālokaḥ)sage self-illumined
- সম্ভগ্নশ্চ (sambhagnaśca)and shattered
- সহস্রদঃ (sahasradaḥ)giver of thousands
পক্ষী চ পক্ষরূপশ্চ অতিদীপ্তো বিশাম্পতিঃ ।
উন্মাদো মদনঃ কামো হ্যশ্বত্থোঽর্থকরো যশঃ ॥ ৭০॥
উন্মাদো মদনঃ কামো হ্যশ্বত্থোঽর্থকরো যশঃ ॥ ৭০॥
- পক্ষী (pakṣī)bird
- চ (ca)and
- পক্ষরূপশ্চ (pakṣarūpaśca)and winged form (पक्ष:wing | रूप:form | च:and)
- অতিদীপ্তো (atidīpto)very bright
- বিশাং (viśāṃ)of the people
- পতিঃ (patiḥ)lord
- উন্মাদো (unmādo)madness
- মদনঃ (madanaḥ)Cupid
- কামো (kāmo)desire
- হ্যশ্বত্থোঽর্থকরো (hyaśvattho'rthakaro)beneficial like the fig tree (ह्य:indeed | अश्वत्थ:fig tree | अर्थकर:beneficial)
- যশঃ (yaśaḥ)fame
বামদেবশ্চ বামশ্চ প্রাগ্দক্ষিণশ্চ বামনঃ ।
সিদ্ধযোগী মহর্ষিশ্চ সিদ্ধার্থঃ সিদ্ধসাধকঃ ॥ ৭১॥
সিদ্ধযোগী মহর্ষিশ্চ সিদ্ধার্থঃ সিদ্ধসাধকঃ ॥ ৭১॥
- বামদেবশ্চ (vāmadevaśca)and Vāmadeva (वामदेव:Vāmadeva | च:and)
- বামশ্চ (vāmaśca)and beautiful (वाम:beautiful | च:and)
- প্রাগ্দক্ষিণশ্চ (prāgdakṣiṇaśca)and facing east and south (प्राक्:east | दक्षिण:south | च:and)
- বামনঃ (vāmanaḥ)Vāmana
- সিদ্ধযোগী (siddhayogī)perfected yogi (सिद्ध:perfected | योगी:yogi)
- মহর্ষিশ্চ (maharṣiśca)and great sage (महर्षि:great sage | च:and)
- সিদ্ধার্থঃ (siddhārthaḥ)one who has achieved goals
- সিদ্ধসাধকঃ (siddhasādhakaḥ)accomplished practitioner (सिद्ध:accomplished | साधक:practitioner)
ভিক্ষুশ্চ ভিক্ষুরূপশ্চ বিপণো মৃদুরব্যযঃ ।
মহাসেনো বিশাখশ্চ ষষ্টিভাগো গবাম্পতিঃ ॥ ৭২॥
মহাসেনো বিশাখশ্চ ষষ্টিভাগো গবাম্পতিঃ ॥ ৭২॥
- ভিক্ষুশ্চ (bhikṣuśca)and the mendicant
- ভিক্ষুরূপশ্চ (bhikṣurūpaśca)and in mendicant form (भिक्षु:mendicant | रूप:form | च:and)
- বিপণো (vipaṇo)merchant
- মৃদুরব্যযঃ (mṛduravyayaḥ)gentle and imperishable (मृदु:gentle | अव्यय:imperishable)
- মহাসেনো (mahāseno)great army
- বিশাখশ্চ (viśākhaśca)and Viśākha
- ষষ্টিভাগো (ṣaṣṭibhāgo)sixtieth part (षष्टि:sixty | भाग:part)
- গবাং (gavāṁ)of cows
- পতিঃ (patiḥ)lord
বজ্রহস্তশ্চ বিষ্কম্ভী চমূস্তম্ভন এব চ ।
বৃত্তাবৃত্তকরস্তালো মধুর্মধুকলোচনঃ ॥ ৭৩॥
বৃত্তাবৃত্তকরস্তালো মধুর্মধুকলোচনঃ ॥ ৭৩॥
- বজ্রহস্তশ্চ (vajrahastaśca)with a thunderbolt in hand (वज्र:thunderbolt | हस्त:hand | च:and)
- বিষ্কম্ভী (viṣkambhī)obstructing
- চমূস্তম্ভন (camūstambhana)army stopper (चमू:army | स्तम्भन:stopper)
- এব (eva)indeed
- চ (ca)and
- বৃত্তাবৃত্তকরস্তালো (vṛttāvṛttakarastālo)round and round like a cymbal (वृत्त:round | अवृत्त:not round | कर:maker | ताल:cymbal)
- মধুর্মধুকলোচনঃ (madhurmadhukalocanaḥ)sweet with honey-like eyes (मधु:honey | मधुक:honey-like | लोचन:eyes)
বাচস্পত্যো বাজসনো নিত্যমাশ্রমপূজিতঃ ।
ব্রহ্মচারী লোকচারী সর্বচারী বিচারবিত্ ॥ ৭৪॥
ব্রহ্মচারী লোকচারী সর্বচারী বিচারবিত্ ॥ ৭৪॥
- বাচস্পত্যো (vācaspatiyo)of Vācaspati
- বাজসনো (vājasano)of Vājāsana
- নিত্যমাশ্রমপূজিতঃ (nityamāśramapūjitaḥ)always revered in hermitages (नित्य:always | आश्रम:hermitage | पूजितः:revered)
- ব্রহ্মচারী (brahmacārī)celibate student
- লোকচারী (lokacārī)moving in the world
- সর্বচারী (sarvacārī)moving everywhere
- বিচারবিত্ (vicāravit)knower of reflection
ঈশান ঈশ্বরঃ কালো নিশাচারী পিনাকবান্ ।
নিমিত্তস্থো নিমিত্তং চ নন্দির্নন্দিকরো হরিঃ ॥ ৭৫॥
নিমিত্তস্থো নিমিত্তং চ নন্দির্নন্দিকরো হরিঃ ॥ ৭৫॥
- ঈশান (īśāna)lord
- ঈশ্বরঃ (īśvaraḥ)supreme controller
- কালো (kālo)time
- নিশাচারী (niśācārī)night wanderer
- পিনাকভৃত্ (pinākabhṛt)bearer of Pinaka (पिनाक:Pinaka (Shiva's bow) | भृत्:bearer)
- নিমিত্তস্থো (nimittastho)abiding in cause (निमित्त:cause | स्थो:abiding)
- নিমিত্তং (nimittaṁ)cause
- চ (ca)and
- নন্দির্নন্দিকরো (nandirnandikaro)Nandi, joy-giver (नन्दि:Nandi | नन्दिकर:joy-giver)
- হরিঃ (hariḥ)Vishnu
নন্দীশ্বরশ্চ নন্দী চ নন্দনো নন্দিবর্ধনঃ ।
ভগহারী নিহন্তা চ কালো ব্রহ্মা পিতামহঃ ॥ ৭৬॥
ভগহারী নিহন্তা চ কালো ব্রহ্মা পিতামহঃ ॥ ৭৬॥
- নন্দীশ্বরশ্চ (nandīśvaraśca)and lord of Nandi (नन्दीश्वर:lord of Nandi | च:and)
- নন্দী (nandī)Nandi
- চ (ca)and
- নন্দনো (nandano)son of Nanda
- নন্দিবর্ধনঃ (nandivardhanaḥ)increaser of joy
- ভগহারী (bhagahārī)remover of fortune
- নিহন্তা (nihantā)destroyer
- চ (ca)and
- কালো (kālo)time
- ব্রহ্মা (brahmā)Brahma
- পিতামহঃ (pitāmahaḥ)grandfather
চতুর্মুখো মহালিঙ্গশ্চারুলিঙ্গস্তথৈব চ ।
লিঙ্গাধ্যক্ষঃ সুরাধ্যক্ষো যোগাধ্যক্ষো যুগাবহঃ ॥ ৭৭॥
লিঙ্গাধ্যক্ষঃ সুরাধ্যক্ষো যোগাধ্যক্ষো যুগাবহঃ ॥ ৭৭॥
- চতুর্মুখো (caturmukho)four-faced
- মহালিঙ্গশ্চারুলিঙ্গস্তথৈব (mahāliṅgaścāruliṅgastathaiva)great and beautiful liṅga (महालिङ्ग:great liṅga | चारुलिङ्ग:beautiful liṅga | तथैव:and also)
- চ (ca)and
- লিঙ্গাধ্যক্ষঃ (liṅgādhyakṣaḥ)overseer of liṅga
- সুরাধ্যক্ষো (surādhyakṣo)overseer of gods
- যোগাধ্যক্ষো (yogādhyakṣo)overseer of yoga
- যুগাবহঃ (yugāvahaḥ)bringer of ages
বীজাধ্যক্ষো বীজকর্তা অব্যাত্মাঽনুগতো বলঃ ।
ইতিহাসঃ সকল্পশ্চ গৌতমোঽথ নিশাকরঃ ॥ ৭৮॥
ইতিহাসঃ সকল্পশ্চ গৌতমোঽথ নিশাকরঃ ॥ ৭৮॥
- বীজাধ্যক্ষো (bījādhyakṣaḥ)overseer of seeds (बीज:seed | अध्यक्ष:overseer)
- বীজকর্তা (bījakartā)creator of seeds (बीज:seed | कर्ता:creator)
- অধ্যাত্মানুগতো (adhyātmānugataḥ)follower of spirituality (अध्यात्म:spirituality | अनुगत:follower)
- বলঃ (balaḥ)strength
- ইতিহাসঃ (itihāsaḥ)history
- সকল্পশ্চ (sakalpaśca)and with resolve (सकल्प:resolve | च:and)
- গৌতমোঽথ (gautamo'tha)Gautama and then (गौतम:Gautama | अथ:then)
- নিশাকরঃ (niśākaraḥ)moon
দম্ভো হ্যদম্ভো বৈদম্ভো বশ্যো বশকরঃ কলিঃ ।
লোককর্তা পশুপতির্মহাকর্তা হ্যনৌষধঃ ॥ ৭৯॥
লোককর্তা পশুপতির্মহাকর্তা হ্যনৌষধঃ ॥ ৭৯॥
- দম্ভো (dambho)hypocrisy
- হ্যদম্ভো (hyadambho)non-hypocrisy
- বৈদম্ভো (vaidambho)true non-hypocrisy
- বশ্যো (vaśyo)controllable
- বশকরঃ (vaśakaraḥ)controller
- কলিঃ (kaliḥ)Kali (demon)
- লোককর্তা (lokakartā)creator of the world (लोक:world | कर्ता:creator)
- পশুপতির্মহাকর্তা (paśupatirmahākartā)great creator, lord of beings (पशुपति:lord of beings | महाकर्ता:great creator)
- হ্যনৌষধঃ (hyanuṣadhaḥ)without medicine
অক্ষরং পরমং ব্রহ্ম বলবচ্ছক্র এব চ ।
নীতির্হ্যনীতিঃ শুদ্ধাত্মা শুদ্ধো মান্যো গতাগতঃ ॥ ৮০॥
নীতির্হ্যনীতিঃ শুদ্ধাত্মা শুদ্ধো মান্যো গতাগতঃ ॥ ৮০॥
- অক্ষরং (akṣaraṁ)imperishable
- পরমং (paramaṁ)supreme
- ব্রহ্ম (brahma)Brahman
- বলবচ্ছক্র (balavacchakra)mighty Indra (बलवत्:mighty | शक्र:Indra)
- এব (eva)indeed
- চ (ca)and
- নীতির্হ্যনীতিঃ (nītirhyanītiḥ)policy and non-policy (नीतिः:policy | अनीतिः:non-policy)
- শুদ্ধাত্মা (śuddhātmā)pure-souled (शुद्ध:pure | आत्मा:soul)
- শুদ্ধো (śuddho)pure
- মান্যো (mānyo)honorable
- গতাগতঃ (gatāgataḥ)coming and going (गति:coming | आगत:going)
বহুপ্রসাদঃ সুস্বপ্নো দর্পণোঽথ ত্বমিত্রজিত্ ।
বেদকারো মন্ত্রকারো বিদ্বান্সমরমর্দনঃ ॥ ৮১॥
বেদকারো মন্ত্রকারো বিদ্বান্সমরমর্দনঃ ॥ ৮১॥
- বহুপ্রসাদঃ (bahuprasādaḥ)very gracious
- সুস্বপ্নো (susvapno)good dream
- দর্পণোঽথ (darpaṇo'tha)mirror and
- ত্বমিত্রজিত্ (tvamitrajit)conqueror of enemies
- বেদকারো (vedakāro)creator of the Vedas
- মন্ত্রকারো (mantrakāro)creator of mantras
- বিদ্বান্ (vidvān)wise
- সমরমর্দনঃ (samaramardanaḥ)crusher of battles (समर:battle | मर्दनः:crusher)
মহামেঘনিবাসী চ মহাঘোরো বশীকরঃ ।
অগ্নির্জ্বালো মহাজ্বালো অতিধূম্রো হুতো হবিঃ ॥ ৮২॥
অগ্নির্জ্বালো মহাজ্বালো অতিধূম্রো হুতো হবিঃ ॥ ৮২॥
- মহামেঘনিবাসী (mahāmeghanivāsī)dweller in great clouds (महामेघ:great cloud | निवासी:dweller)
- চ (ca)and
- মহাঘোরো (mahāghoro)very terrifying
- বশীকরঃ (vaśīkaraḥ)enchanter
- অগ্নিজ্বালো (agnijvālo)fire flame (अग्नि:fire | ज्वालो:flame)
- মহাজ্বালো (mahājvālo)great flame (मह:great | ज्वालो:flame)
- অতিধূম্রো (atidhūmro)very smoky
- হুতো (huto)offered
- হবিঃ (haviḥ)oblation
বৃষণঃ শঙ্করো নিত্যং বর্চস্বী ধূমকেতনঃ । (নিত্যবর্চস্বী)
নীলস্তথাঙ্গলুব্ধশ্চ শোভনো নিরবগ্রহঃ ॥ ৮৩॥
নীলস্তথাঙ্গলুব্ধশ্চ শোভনো নিরবগ্রহঃ ॥ ৮৩॥
- বৃষণঃ (vṛṣaṇaḥ)virile
- শঙ্করো (śaṅkaro)Shankara
- নিত্যবর্চস্বী (nityavarcasvī)eternally glorious (नित्य:eternal | वर्चस्वी:glorious)
- ধূমকেতনঃ (dhūmaketanaḥ)having smoke as a banner (धूम:smoke | केतनः:banner)
- নীলস্তথাঙ্গলুব্ধশ্চ (nīlastathāṅgalubdhaśca)blue and desirous of limbs (नील:blue | तथा:and | अङ्गलुब्ध:desirous of limbs | च:also)
- শোভনো (śobhano)beautiful
- নিরবগ্রহঃ (niravagrahaḥ)unobstructed (निर:without | अवग्रहः:obstruction)
স্বস্তিদঃ স্বস্তিভাবশ্চ ভাগী ভাগকরো লঘুঃ ।
উত্সঙ্গশ্চ মহাঙ্গশ্চ মহাগর্ভপরাযণঃ ॥ ৮৪॥
উত্সঙ্গশ্চ মহাঙ্গশ্চ মহাগর্ভপরাযণঃ ॥ ৮৪॥
- স্বস্তিদঃ (svastidaḥ)giver of welfare (स्वस्ति:welfare | दः:giver)
- স্বস্তিভাবশ্চ (svastibhāvaśca)and state of welfare (स्वस्ति:welfare | भाव:state | च:and)
- ভাগী (bhāgī)partaker
- ভাগকরো (bhāgakaro)distributor of shares (भाग:share | करः:maker)
- লঘুঃ (laghuḥ)light
- উত্সঙ্গশ্চ (utsaṅgaśca)and embrace (उत्सङ्ग:embrace | च:and)
- মহাঙ্গশ্চ (mahāṅgaśca)and great-bodied (मह:great | अङ्ग:body | च:and)
- মহাগর্ভপরাযণঃ (mahāgarbhaparāyaṇaḥ)devoted to great womb (मह:great | गर्भ:womb | परायणः:devoted)
কৃষ্ণবর্ণঃ সুবর্ণশ্চ ইন্দ্রিযং সর্বদেহিনাম্ ।
মহাপাদো মহাহস্তো মহাকাযো মহাযশাঃ ॥ ৮৫॥
মহাপাদো মহাহস্তো মহাকাযো মহাযশাঃ ॥ ৮৫॥
- কৃষ্ণবর্ণঃ (kṛṣṇavarṇaḥ)dark-complexioned (कृष्ण:dark | वर्णः:complexion)
- সুবর্ণশ্চ (suvarṇaśca)and golden (सुवर्ण:golden | च:and)
- ইন্দ্রিযং (indriyaṁ)sense organ
- সর্বদেহিনাম্ (sarvadehinām)of all embodied beings (सर्व:all | देहिनाम्:of embodied beings)
- মহাপাদো (mahāpādo)having great feet (मह:great | पादो:feet)
- মহাহস্তো (mahāhasto)having great hands (मह:great | हस्तो:hands)
- মহাকাযো (mahākāyo)having a great body (मह:great | कायो:body)
- মহাযশাঃ (mahāyaśāḥ)having great fame (मह:great | यशाः:fame)
মহামূর্ধা মহামাত্রো মহানেত্রো নিশালযঃ ।
মহান্তকো মহাকর্ণো মহোষ্ঠশ্চ মহাহনুঃ ॥ ৮৬॥
মহান্তকো মহাকর্ণো মহোষ্ঠশ্চ মহাহনুঃ ॥ ৮৬॥
- মহামূর্ধা (mahāmūrdhā)great-headed (मह:great | मूर्धा:head)
- মহামাত্রো (mahāmātro)great measure (मह:great | मात्रो:measure)
- মহানেত্রো (mahānetro)great-eyed (मह:great | नेत्रो:eye)
- নিশালযঃ (niśālayaḥ)abode of night (निशा:night | आलयः:abode)
- মহান্তকো (mahāntako)great end (मह:great | अन्तको:end)
- মহাকর্ণো (mahākarṇo)great-eared (मह:great | कर्णो:ear)
- মহোষ্ঠশ্চ (mahoṣṭhaśca)and great-lipped (मह:great | उष्ठ:lip | च:and)
- মহাহনুঃ (mahāhanuḥ)great-jawed (मह:great | हनुः:jaw)
মহানাসো মহাকম্বুর্মহাগ্রীবঃ শ্মশানভাক্ ।
মহাবক্ষা মহোরস্কো হ্যন্তরাত্মা মৃগালযঃ ॥ ৮৭॥
মহাবক্ষা মহোরস্কো হ্যন্তরাত্মা মৃগালযঃ ॥ ৮৭॥
- মহানাসো (mahānāsaḥ)great-nosed
- মহাকম্বুর্মহাগ্রীবঃ (mahākamburmahāgrīvaḥ)great-necked (महाकम्बुः:great conch | महाग्रीवः:great neck)
- শ্মশানভাক্ (śmaśānabhāk)dweller in cremation grounds (श्मशान:cremation ground | भाक्:dweller)
- মহাবক্ষা (mahāvakṣā)broad-chested
- মহোরস্কো (mahorasko)broad-chested
- হ্যন্তরাত্মা (hyantarātmā)inner self
- মৃগালযঃ (mṛgālayaḥ)abode of animals
লম্বনো লম্বিতোষ্ঠশ্চ মহামাযঃ পযোনিধিঃ ।
মহাদন্তো মহাদংষ্ট্রো মহাজিহ্বো মহামুখঃ ॥ ৮৮॥
মহাদন্তো মহাদংষ্ট্রো মহাজিহ্বো মহামুখঃ ॥ ৮৮॥
- লম্বনো (lambano)supporter
- লম্বিতোষ্ঠশ্চ (lambitoṣṭhaśca)with hanging lips (लम्बित:hanging | ओष्ठ:lips | च:and)
- মহামাযঃ (mahāmāyaḥ)great illusionist
- পযোনিধিঃ (payonidhiḥ)ocean
- মহাদন্তো (mahādanto)having great teeth
- মহাদংষ্ট্রো (mahādaṃṣṭro)having great fangs
- মহাজিহ্বো (mahājihvo)having a great tongue
- মহামুখঃ (mahāmukhaḥ)having a great mouth
মহানখো মহারোমা মহাকেশো মহাজটঃ ।
প্রসন্নশ্চ প্রসাদশ্চ প্রত্যযো গিরিসাধনঃ ॥ ৮৯॥
প্রসন্নশ্চ প্রসাদশ্চ প্রত্যযো গিরিসাধনঃ ॥ ৮৯॥
- মহানখো (mahānakho)great nails (महान्:great | नखः:nail)
- মহারোমা (mahāromā)great hair (महान्:great | रोम:hair)
- মহাকেশো (mahākeśo)great hair (महान्:great | केशः:hair)
- মহাজটঃ (mahājaṭaḥ)great matted hair (महान्:great | जटः:matted hair)
- প্রসন্নশ্চ (prasannaśca)and serene (प्रसन्नः:serene | च:and)
- প্রসাদশ্চ (prasādaśca)and grace (प्रसादः:grace | च:and)
- প্রত্যযো (pratyayo)confidence
- গিরিসাধনঃ (girisādhanaḥ)mountain-dweller (गिरि:mountain | साधनः:dweller)
স্নেহনোঽস্নেহনশ্চৈব অজিতশ্চ মহামুনিঃ ।
বৃক্ষাকারো বৃক্ষকেতুরনলো বাযুবাহনঃ ॥ ৯০॥
বৃক্ষাকারো বৃক্ষকেতুরনলো বাযুবাহনঃ ॥ ৯০॥
- স্নেহনোঽস্নেহনশ্চৈব (snehanosnehanascaiva)both affectionate and unaffectionate (स्नेहनः:affectionate | अस्नेहनः:unaffectionate | च:and | एव:indeed)
- অজিতশ্চ (ajitaśca)and unconquered (अजितः:unconquered | च:and)
- মহামুনিঃ (mahāmuniḥ)great sage
- বৃক্ষাকারো (vṛkṣākāro)tree-shaped (वृक्ष:tree | आकारः:shape)
- বৃক্ষকেতুরনলো (vṛkṣaketuranalo)tree-bannered and fire (वृक्षकेतुः:tree-bannered | अनलः:fire)
- বাযুবাহনঃ (vāyuvāhanaḥ)wind carrier (वायु:wind | वाहनः:carrier)
গণ্ডলী মেরুধামা চ দেবাধিপতিরেব চ ।
অথর্বশীর্ষঃ সামাস্য ঋক্সহস্রামিতেক্ষণঃ ॥ ৯১॥
অথর্বশীর্ষঃ সামাস্য ঋক্সহস্রামিতেক্ষণঃ ॥ ৯১॥
- গণ্ডলী (gaṇḍalī)a kind of serpent
- মেরুধামা (merudhāmā)abode of Meru (मेरु:Meru | धामा:abode)
- চ (ca)and
- দেবাধিপতিরেব (devādhipatireva)indeed the lord of gods (देव:god | अधिपति:lord | एव:indeed)
- চ (ca)and
- অথর্বশীর্ষঃ (atharvaśīrṣaḥ)Atharvaśīrṣa
- সামাস্য (sāmāsya)having Sāma as face (साम:Sāma | आस्य:face)
- ঋক্সহস্রামিতেক্ষণঃ (ṛksahasrāmitekṣaṇaḥ)thousand-eyed with Rigveda (ऋक्:Rigveda | सहस्र:thousand | अमित:immeasurable | ईक्षणः:eyes)
যজুঃপাদভুজো গুহ্যঃ প্রকাশো জঙ্গমস্তথা ।
অমোঘার্থঃ প্রসাদশ্চ অভিগম্যঃ সুদর্শনঃ ॥ ৯২॥
অমোঘার্থঃ প্রসাদশ্চ অভিগম্যঃ সুদর্শনঃ ॥ ৯২॥
- যজুঃ (yajuḥ)Yajur Veda
- পাদভুজো (pādabhujaḥ)having feet as arms (पाद:foot | भुज:arm)
- গুহ্যঃ (guhyaḥ)secret
- প্রকাশো (prakāśaḥ)manifest
- জঙ্গমস্তথা (jaṅgamastathā)and also moving (जङ्गम:moving | तथा:also)
- অমোঘার্থঃ (amoghārthaḥ)infallible purpose (अमोग:infallible | अर्थ:purpose)
- প্রসাদশ্চ (prasādaśca)and grace (प्रसाद:grace | च:and)
- অভিগম্যঃ (abhigamyaḥ)approachable
- সুদর্শনঃ (sudarśanaḥ)beautiful to behold
উপকারঃ প্রিযঃ সর্বঃ কনকঃ কাঞ্চনচ্ছবিঃ ।
নাভির্নন্দিকরো ভাবঃ পুষ্করস্থপতিঃ স্থিরঃ ॥ ৯৩॥
নাভির্নন্দিকরো ভাবঃ পুষ্করস্থপতিঃ স্থিরঃ ॥ ৯৩॥
- উপকারঃ (upakāraḥ)favor
- প্রিযঃ (priyaḥ)dear
- সর্বঃ (sarvaḥ)all
- কনকঃ (kanakaḥ)gold
- কাঞ্চনচ্ছবিঃ (kāñcanacchaviḥ)golden-hued
- নাভির্নন্দিকরো (nābhirnandikaro)navel joy-giver (नाभिः:navel | नन्दिकरः:joy-giver)
- ভাবঃ (bhāvaḥ)state
- পুষ্করস্থপতিঃ (puṣkarasthapatiḥ)lord of Pushkara (पुष्कर:Pushkara | स्थपति:lord)
- স্থিরঃ (sthiraḥ)steady
দ্বাদশস্ত্রাসনশ্চাদ্যো যজ্ঞো যজ্ঞসমাহিতঃ ।
নক্তং কলিশ্চ কালশ্চ মকরঃ কালপূজিতঃ ॥ ৯৪॥
নক্তং কলিশ্চ কালশ্চ মকরঃ কালপূজিতঃ ॥ ৯৪॥
- দ্বাদশস্ত্রাসনশ্চাদ্যো (dvādaśastrāsanaścādyo)first of twelve seats (द्वादश:twelve | आसन:seat | च:and | आद्य:first)
- যজ্ঞো (yajño)sacrifice
- যজ্ঞসমাহিতঃ (yajñasamāhitaḥ)absorbed in sacrifice (यज्ञ:sacrifice | समाहित:absorbed)
- নক্তং (naktaṁ)night
- কলিশ্চ (kaliśca)and Kali (कलि:Kali | च:and)
- কালশ্চ (kālaśca)and time (काल:time | च:and)
- মকরঃ (makaraḥ)crocodile
- কালপূজিতঃ (kālapūjitaḥ)worshipped by time (काल:time | पूजित:worshipped)
সগণো গণকারশ্চ ভূতবাহনসারথিঃ ।
ভস্মশযো ভস্মগোপ্তা ভস্মভূতস্তরুর্গণঃ ॥ ৯৫॥
ভস্মশযো ভস্মগোপ্তা ভস্মভূতস্তরুর্গণঃ ॥ ৯৫॥
- সগণো (sagaṇaḥ)with attendants
- গণকারশ্চ (gaṇakāraśca)creator of groups (गणकार:creator of groups | च:and)
- ভূতবাহনসারথিঃ (bhūtavāhanasārathiḥ)charioteer of spirits (भूतवाहन:carrier of spirits | सारथिः:charioteer)
- ভস্মশযো (bhasmaśayaḥ)lying on ashes
- ভস্মগোপ্তা (bhasmagoptā)protector of ashes
- ভস্মভূতস্তরুর্গণঃ (bhasmabhūtastarurgaṇaḥ)group of ash-become trees (भस्मभूत:become ashes | स्तरु:tree | गणः:group)
লোকপালস্তথা লোকো মহাত্মা সর্বপূজিতঃ । (লোকপালস্তথাঽলোকো)
শুক্লস্ত্রিশুক্লঃ সম্পন্নঃ শুচির্ভূতনিষেবিতঃ ॥ ৯৬॥
শুক্লস্ত্রিশুক্লঃ সম্পন্নঃ শুচির্ভূতনিষেবিতঃ ॥ ৯৬॥
- লোকপালস্তথাঽলোকো (lokapālastathā'loko)protector of the world and beyond (लोकपाल:protector of the world | तथा:and | अलोक:beyond the world)
- মহাত্মা (mahātmā)great soul
- সর্বপূজিতঃ (sarvapūjitaḥ)worshipped by all
- শুক্লস্ত্রিশুক্লঃ (śuklastriśuklaḥ)pure and thrice pure (शुक्ल:pure | त्रिशुक्ल:thrice pure)
- সম্পন্নঃ (sampannaḥ)endowed
- শুচির্ভূতনিষেবিতঃ (śucirbhūtaniṣevitaḥ)pure, served by beings (शुचि:pure | भूत:beings | निषेवितः:served by)
আশ্রমস্থঃ ক্রিযাবস্থো বিশ্বকর্মমতির্বরঃ ।
বিশালশাখস্তাম্রোষ্ঠো হ্যম্বুজালঃ সুনিশ্চলঃ ॥ ৯৭॥
বিশালশাখস্তাম্রোষ্ঠো হ্যম্বুজালঃ সুনিশ্চলঃ ॥ ৯৭॥
- আশ্রমস্থঃ (āśramasthaḥ)dwelling in hermitage (आश्रम:hermitage | स्थः:dwelling)
- ক্রিযাবস্থো (kriyāvastho)engaged in duties (क्रिया:duties | अवस्थः:engaged)
- বিশ্বকর্মমতির্বরঃ (viśvakarmamatirvaraḥ)best with universal skill and mind (विश्वकर्म:universal skill | मतिः:mind | वरः:best)
- বিশালশাখস্তাম্রোষ্ঠো (viśālaśākhatāmroṣṭho)wide-branched, copper-lipped (विशाल:wide | शाख:branched | ताम्र:copper | ओष्ठः:lipped)
- হ্যম্বুজালঃ (hyambujālaḥ)having water network (ह्य:having | अम्बु:water | जालः:network)
- সুনিশ্চলঃ (suniścalaḥ)very steady (सु:very | निश्चलः:steady)
কপিলঃ কপিশঃ শুক্ল আযুশ্চৈবি পরোঽপরঃ ।
গন্ধর্বো হ্যদিতিস্তার্ক্ষ্যঃ সুবিজ্ঞেযঃ সুশারদঃ ॥ ৯৮॥
গন্ধর্বো হ্যদিতিস্তার্ক্ষ্যঃ সুবিজ্ঞেযঃ সুশারদঃ ॥ ৯৮॥
- কপিলঃ (kapilaḥ)Kapila
- কপিশঃ (kapiśaḥ)brown
- শুক্ল (śukla)white
- আযুশ্চৈব (āyuścaiva)and indeed life (आयुः:life | च:and | एव:indeed)
- পরঃ (paraḥ)beyond
- গন্ধর্বো (gandharvo)Gandharva
- হ্যদিতিস্তার্ক্ষ্যঃ (hyaditistārkṣyaḥ)indeed Aditya and Tarkshya (हि:indeed | अदितिः:Aditya | तार्क्ष्यः:Tarkshya)
- সুবিজ্ঞেযঃ (suvijñeyaḥ)well-known
- সুশারদঃ (suśāradaḥ)very skillful
পরশ্বধাযুধো দেব অনুকারী সুবান্ধবঃ ।
তুম্ববীণো মহাক্রোধ ঊর্ধ্বরেতা জলেশযঃ ॥ ৯৯॥
তুম্ববীণো মহাক্রোধ ঊর্ধ্বরেতা জলেশযঃ ॥ ৯৯॥
- পরশ্বধাযুধো (paraśvadhāyudho)axe-weaponed (परश्वध:axe | आयुध:weapon)
- দেবো (devo)god
- হ্যনুকারী (hyanukārī)imitator
- সুবান্ধবঃ (subāndhavaḥ)good friend (सु:good | बान्धव:friend)
- তুম্ববীণো (tumbavīṇo)lute-holder (तुम्ब:lute | वीण:stringed instrument)
- মহাক্রোধ (mahākrodha)great anger (मह:great | क्रोध:anger)
- ঊর্ধ্বরেতা (ūrdhvaretā)ascetic
- জলেশযঃ (jaleśayaḥ)water-dweller (जल:water | शय:dweller)
উগ্রো বংশকরো বংশো বংশনাদো হ্যনিন্দিতঃ ।
সর্বাঙ্গরূপো মাযাবী সুহৃদো হ্যনিলোঽনলঃ ॥ ১০০॥
সর্বাঙ্গরূপো মাযাবী সুহৃদো হ্যনিলোঽনলঃ ॥ ১০০॥
- উগ্রো (ugraḥ)fierce
- বংশকরো (vaṃśakaraḥ)creator of lineage (वंश:lineage | कर:maker)
- বংশো (vaṃśaḥ)lineage
- বংশনাদো (vaṃśanādaḥ)sound of lineage (वंश:lineage | नाद:sound)
- হ্যনিন্দিতঃ (hyaninditaḥ)blameless
- সর্বাঙ্গরূপো (sarvāṅgarūpaḥ)having form of all limbs (सर्व:all | अङ्ग:limb | रूप:form)
- মাযাবী (māyāvī)illusionist
- সুহৃদো (suhṛdaḥ)friend
- হ্যনিলোঽনলঃ (hyanilo'nalaḥ)air and fire (अनिल:air | अनल:fire)
বন্ধনো বন্ধকর্তা চ সুবন্ধনবিমোচনঃ ।
স যজ্ঞারিঃ স কামারির্মহাদংষ্ট্রো মহাযুধঃ ॥ ১০১॥
স যজ্ঞারিঃ স কামারির্মহাদংষ্ট্রো মহাযুধঃ ॥ ১০১॥
- বন্ধনো (bandhano)binder
- বন্ধকর্তা (bandhakartā)creator of bonds (बन्ध:bond | कर्ता:creator)
- চ (ca)and
- সুবন্ধনবিমোচনঃ (subandhanavimocanaḥ)liberator from good bonds (सु:good | बन्धन:bond | विमोचनः:liberator)
- স (sa)he
- যজ্ঞারিঃ (yajñāriḥ)enemy of sacrifices (यज्ञ:sacrifice | अरिः:enemy)
- স (sa)he
- কামারির্মহাদংষ্ট্রো (kāmārirmahādaṃṣṭro)enemy of desires, great-fanged (काम:desire | अरिः:enemy | महादंष्ट्रः:great-fanged)
- মহাযুধঃ (mahāyudhaḥ)great warrior
বহুধানিন্দিতঃ শর্বঃ শঙ্করঃ শঙ্করোঽধনঃ । (শঙ্করোঽনঘঃ)
অমরেশো মহাদেবো বিশ্বদেবঃ সুরারিহা ॥ ১০২॥
অমরেশো মহাদেবো বিশ্বদেবঃ সুরারিহা ॥ ১০২॥
- বহুধা (bahudhā)in many ways
- নিন্দিতঃ (ninditaḥ)criticized
- শর্বঃ (śarvaḥ)Śarva (Shiva)
- শঙ্করঃ (śaṅkaraḥ)Śaṅkara (Shiva)
- শঙ্করোঽধনঃ (śaṅkaro'dhanaḥ)Śaṅkara, the poor
- অমরেশো (amareśo)lord of immortals
- মহাদেবো (mahādevo)great god
- বিশ্বদেবঃ (viśvadevaḥ)god of the universe
- সুরারিহা (surārihā)destroyer of gods' enemies (सुर:gods | अरि:enemies | हा:destroyer)
অহির্বুধ্ন্যোঽনিলাভশ্চ চেকিতানো হবিস্তথা ।
অজৈকপাচ্চ কাপালী ত্রিশঙ্কুরজিতঃ শিবঃ ॥ ১০৩॥
অজৈকপাচ্চ কাপালী ত্রিশঙ্কুরজিতঃ শিবঃ ॥ ১০৩॥
- অহির্বুধ্ন্যোঽনিলাভশ্চ (ahirbudhnyo'nilābhaśca)serpent-bottomed and air-like (अहिर्बुध्न्य:serpent-bottomed | अनिलाभः:air-like | च:and)
- চেকিতানো (cekitāno)Cekitāna (a name)
- হবিস্তথা (havistathā)and also oblation (हविः:oblation | तथा:also)
- [হরি] ([hari])Hari (Vishnu)
- অজৈকপাচ্চ (ajaikapācca)and Ajaikapāt (अजैकपात्:Ajaikapāt | च:and)
- কাপালী (kāpālī)Kāpālī (a form of Shiva)
- ত্রিশঙ্কুরজিতঃ (triśaṅkurajitaḥ)conqueror of Triśaṅku (त्रिशङ्कु:Triśaṅku | अजितः:conqueror)
- শিবঃ (śivaḥ)Shiva
ধন্বন্তরির্ধূমকেতুঃ স্কন্দো বৈশ্রবণস্তথা ।
ধাতা শক্রশ্চ বিষ্ণুশ্চ মিত্রস্ত্বষ্টা ধ্রুবো ধরঃ ॥ ১০৪॥
ধাতা শক্রশ্চ বিষ্ণুশ্চ মিত্রস্ত্বষ্টা ধ্রুবো ধরঃ ॥ ১০৪॥
- ধন্বন্তরির্ধূমকেতুঃ (dhanvantarirdhūmaketuḥ)Dhanvantari and Dhūmaketu (धन्वन्तरि:Dhanvantari | धूमकेतुः:Dhūmaketu)
- স্কন্দো (skando)Skanda
- বৈশ্রবণস্তথা (vaiśravaṇastathā)Vaiśravaṇa and also (वैश्रवण:Vaiśravaṇa | तथा:and also)
- ধাতা (dhātā)Dhātā
- শক্রশ্চ (śakraśca)and Śakra (शक्र:Śakra | च:and)
- বিষ্ণুশ্চ (viṣṇuśca)and Viṣṇu (विष्णु:Viṣṇu | च:and)
- মিত্রস্ত্বষ্টা (mitrastvaṣṭā)Mitra and Tvaṣṭā (मित्र:Mitra | त्वष्टा:Tvaṣṭā)
- ধ্রুবো (dhruvo)Dhruva
- ধরঃ (dharaḥ)Dhara
প্রভাবঃ সর্বগো বাযুরর্যমা সবিতা রবিঃ । (সর্বগোবাযুরর্যমা)
উষঙ্গুশ্চ বিধাতা চ মান্ধাতা ভূতভাবনঃ ॥ ১০৫॥
উষঙ্গুশ্চ বিধাতা চ মান্ধাতা ভূতভাবনঃ ॥ ১০৫॥
- প্রভাবঃ (prabhāvaḥ)influence
- সর্বগো (sarvago)all-pervading (सर्व:all | ग:going)
- বাযুরর্যমা (vāyuraryamā)Vāyu and Aryaman (वायु:Vāyu | अर्यमा:Aryaman)
- সবিতা (savitā)Savitar
- রবিঃ (raviḥ)Sun
- উষঙ্গুশ্চ (uṣaṅguśca)Uṣaṅgu and
- বিধাতা (vidhātā)creator
- চ (ca)and
- মান্ধাতা (māndhātā)Mandhata
- ভূতভাবনঃ (bhūtabhāvanaḥ)nurturer of beings (भूत:beings | भावनः:nurturer)
বিভুর্বর্ণবিভাবী চ সর্বকামগুণাবহঃ ।
পদ্মনাভো মহাগর্ভশ্চন্দ্রবক্ত্রোঽনিলোঽনলঃ ॥ ১০৬॥
পদ্মনাভো মহাগর্ভশ্চন্দ্রবক্ত্রোঽনিলোঽনলঃ ॥ ১০৬॥
- বিভুর্বর্ণবিভাবী (vibhurvarṇavibhāvī)manifestor of all colors (विभुः:all-pervading | वर्ण:color | विभावी:manifestor)
- চ (ca)and
- সর্বকামগুণাবহঃ (sarvakāmaguṇāvahaḥ)bringer of all desired qualities (सर्व:all | काम:desire | गुण:qualities | आवहः:bringer)
- পদ্মনাভো (padmanābho)lotus-naveled
- মহাগর্ভশ্চন্দ্রবক্ত্রোঽনিলোঽনলঃ (mahāgarbhaścandravaktro'nilo'nalaḥ)great womb, moon-faced, wind, fire (महागर्भ:great womb | चन्द्रवक्त्र:moon-faced | अनिल:wind | अनल:fire)
বলবাংশ্চোপশান্তশ্চ পুরাণঃ পুণ্যচঞ্চুরী ।
কুরুকর্তা কুরুবাসী কুরুভূতো গুণৌষধঃ ॥ ১০৭॥
কুরুকর্তা কুরুবাসী কুরুভূতো গুণৌষধঃ ॥ ১০৭॥
- বলবাংশ্চোপশান্তশ্চ (balavāṁścopaśāntaśca)strong and calm (बलवान्:strong | उपशान्तः:calm | च:and)
- পুরাণঃ (purāṇaḥ)ancient
- পুণ্যচঞ্চুরী (puṇyacañcurī)auspicious collector (पुण्य:auspicious | चञ्चुरी:collector)
- কুরুকর্তা (kurukartā)doer of Kuru deeds (कुरु:Kuru | कर्ता:doer)
- কুরুবাসী (kuruvāsī)resident of Kuru (कुरु:Kuru | वासी:resident)
- কুরুভূতো (kurubhūto)become Kuru (कुरु:Kuru | भूतः:become)
- গুণৌষধঃ (guṇauṣadhaḥ)medicine of virtues (गुण:virtue | औषधः:medicine)
সর্বাশযো দর্ভচারী সর্বেষাং প্রাণিনাং পতিঃ ।
দেবদেবঃ সুখাসক্তঃ সদসত্সর্বরত্নবিত্ ॥ ১০৮॥
দেবদেবঃ সুখাসক্তঃ সদসত্সর্বরত্নবিত্ ॥ ১০৮॥
- সর্বাশযো (sarvāśayaḥ)all intentions (सर्व:all | आशयः:intentions)
- দর্ভচারী (darbha-cārī)grass-walker (दर्भ:grass | चारी:walker)
- সর্বেষাং (sarveṣām)of all
- প্রাণিনাং (prāṇinām)of living beings
- পতিঃ (patiḥ)lord
- দেবদেবঃ (devadevaḥ)god of gods (देव:god | देवः:god)
- সুখাসক্তঃ (sukhāsaktaḥ)attached to happiness (सुख:happiness | आसक्तः:attached)
- সদসত্সর্বরত্নবিত্ (sadasatsarvaratnavit)knower of all true and false jewels (सत्:true | असत्:false | सर्व:all | रत्नवित्:knower of jewels)
কৈলাসগিরিবাসী চ হিমবদ্গিরিসংশ্রযঃ ।
কূলহারী কূলকর্তা বহুবিদ্যো বহুপ্রদঃ ॥ ১০৯॥
কূলহারী কূলকর্তা বহুবিদ্যো বহুপ্রদঃ ॥ ১০৯॥
- কৈলাসগিরিবাসী (kailāsagirivāsī)resident of Kailasa mountain (कैलास:Kailasa | गिरि:mountain | वासी:resident)
- চ (ca)and
- হিমবদ্গিরিসংশ্রযঃ (himavadgirisaṃśrayaḥ)dweller of Himalaya (हिमवत्:Himalaya | गिरि:mountain | संश्रयः:dweller)
- কূলহারী (kūlahārī)destroyer of banks (कूल:bank | हारी:destroyer)
- কূলকর্তা (kūlakartā)creator of banks (कूल:bank | कर्ता:creator)
- বহুবিদ্যো (bahuvidyo)possessor of much knowledge (बहु:much | विद्य:knowledge)
- বহুপ্রদঃ (bahupradaḥ)bestower of many (बहु:many | प्रदः:bestower)
বণিজো বর্ধকী বৃক্ষো বকুলশ্চন্দনশ্ছদঃ ।
সারগ্রীবো মহাজত্রুরলোলশ্চ মহৌষধঃ ॥ ১১০॥
সারগ্রীবো মহাজত্রুরলোলশ্চ মহৌষধঃ ॥ ১১০॥
- বণিজো (vaṇijo)merchant
- বর্ধকী (vardhakī)carpenter
- বৃক্ষো (vṛkṣo)tree
- বকুলশ্চন্দনশ্ছদঃ (vakulaścandanaśchadaḥ)Vakula and Sandalwood tree (वकुल:Vakula tree | चन्दन:Sandalwood | छदः:tree)
- সারগ্রীবো (sāragrīvo)strong-necked
- মহাজত্রুরলোলশ্চ (mahājatruralolaśca)large-necked and steady (महाजत्रु:large-necked | अलोल:steady)
- মহৌষধঃ (mahauṣadhaḥ)great herb
সিদ্ধার্থকারী সিদ্ধার্থশ্ছন্দোব্যাকরণোত্তরঃ ।
সিংহনাদঃ সিংহদংষ্ট্রঃ সিংহগঃ সিংহবাহনঃ ॥ ১১১॥
সিংহনাদঃ সিংহদংষ্ট্রঃ সিংহগঃ সিংহবাহনঃ ॥ ১১১॥
- সিদ্ধার্থকারী (siddhārthakārī)accomplisher of goals (सिद्धार्थ:goal accomplished | कारी:doer)
- সিদ্ধার্থশ্ছন্দোব্যাকরণোত্তরঃ (siddhārthaśchandovyākaraṇottaraḥ)master of prosody and grammar (सिद्धार्थ:goal accomplished | छन्दो:prosody | व्याकरण:grammar | उत्तरः:superior)
- সিংহনাদঃ (siṁhanādaḥ)lion's roar (सिंह:lion | नादः:roar)
- সিংহদংষ্ট্রঃ (siṁhadaṁṣṭraḥ)lion-toothed (सिंह:lion | दंष्ट्रः:toothed)
- সিংহগঃ (siṁhagaḥ)lion-like
- সিংহবাহনঃ (siṁhavāhanaḥ)lion-mounted (सिंह:lion | वाहनः:mounted)
প্রভাবাত্মা জগত্কালস্থালো লোকহিতস্তরুঃ ।
সারঙ্গো নবচক্রাঙ্গঃ কেতুমালী সভাবনঃ ॥ ১১২॥
সারঙ্গো নবচক্রাঙ্গঃ কেতুমালী সভাবনঃ ॥ ১১২॥
- প্রভাবাত্মা (prabhāvātmā)essence of influence (प्रभाव:influence | आत्मा:essence)
- জগত্কালস্থালো (jagatkālasthālo)support of world time (जगत्:world | काल:time | स्थाल:support)
- লোকহিতস্তরুঃ (lokahitastaruḥ)tree of world welfare (लोक:world | हित:welfare | तरुः:tree)
- সারঙ্গো (sāraṅgo)deer
- নবচক্রাঙ্গঃ (navacakrāṅgaḥ)having nine wheels (नव:nine | चक्र:wheel | अङ्गः:having)
- কেতুমালী (ketumālī)adorned with banners (केतु:banner | माली:adorned with)
- সভাবনঃ (sabhāvanaḥ)well-disposed
ভূতালযো ভূতপতিরহোরাত্রমনিন্দিতঃ ॥ ১১৩॥
- ভূতালযো (bhūtālayaḥ)abode of beings (भूत:being | आलय:abode)
- ভূতপতিরহোরাত্রমনিন্দিতঃ (bhūtapatirahorātramaninditaḥ)lord of beings, flawless day and night (भूतपति:lord of beings | अहोरात्र:day and night | अनिन्दितः:flawless)
বাহিতা সর্বভূতানাং নিলযশ্চ বিভুর্ভবঃ ।
অমোঘঃ সংযতো হ্যশ্বো ভোজনঃ প্রাণধারণঃ ॥ ১১৪॥ (প্রাণধারকঃ)
অমোঘঃ সংযতো হ্যশ্বো ভোজনঃ প্রাণধারণঃ ॥ ১১৪॥ (প্রাণধারকঃ)
- বাহিতা (vāhitā)carrier
- সর্বভূতানাং (sarvabhūtānāṁ)of all beings (सर्व:all | भूतानां:of beings)
- নিলযশ্চ (nilayaśca)and the abode (निलय:abode | च:and)
- বিভুর্ভবঃ (vibhurbhavaḥ)omnipresent existence (विभुः:omnipresent | भवः:existence)
- অমোঘঃ (amoghaḥ)infallible
- সম্যতো (samyataḥ)restrained
- হ্যশ্বো (hyaśvaḥ)indeed a horse
- ভোজনঃ (bhojanaḥ)food
- প্রাণধারণঃ (prāṇadhāraṇaḥ)sustainer of life (प्राण:life | धारणः:sustainer)
ধৃতিমান্মতিমান্দক্ষঃ সত্কৃতশ্চ যুগাধিপঃ ।
গোপালির্গোপতির্গ্রামো গোচর্মবসনো হরিঃ। ১১৫॥
গোপালির্গোপতির্গ্রামো গোচর্মবসনো হরিঃ। ১১৫॥
- ধৃতিমান্ (dhṛtimān)steadfast
- মতিমান্ (matimān)wise
- দক্ষঃ (dakṣaḥ)skillful
- সত্কৃতশ্চ (satkṛtaśca)honored
- যুগাধিপঃ (yugādhipaḥ)lord of the age (युग:age | अधिपः:lord)
- গোপালির্গোপতির্গ্রামো (gopālirgopatirgrāmo)protector of cows and villages (गोपालिः:protector of cows | गोपतिः:lord of cows | ग्रामः:village)
- গোচর্মবসনো (gocarmavasano)wearing cowhide (गो:cow | चर्म:hide | वसनः:wearing)
- হরিঃ (hariḥ)Vishnu
হিরণ্যবাহুশ্চ তথা গুহাপালঃ প্রবেশিনাম্ ।
প্রকৃষ্টারির্মহাহর্ষো জিতকামো জিতেন্দ্রিযঃ ॥ ১১৬॥
প্রকৃষ্টারির্মহাহর্ষো জিতকামো জিতেন্দ্রিযঃ ॥ ১১৬॥
- হিরণ্যবাহুশ্চ (hiraṇyabāhuśca)golden-armed and (हिरण्य:golden | बाहुः:arm | च:and)
- তথা (tathā)thus
- গুহাপালঃ (guhāpālaḥ)protector of caves (गुहा:cave | पालः:protector)
- প্রবেশিনাম্ (praveśinām)of the entrants
- প্রকৃষ্টারির্মহাহর্ষো (prakṛṣṭārirmahāharṣo)great joy, eminent enemy (प्रकृष्ट:eminent | अरिः:enemy | महाहर्षः:great joy)
- জিতকামো (jitakāmo)conqueror of desires (जित:conquered | कामः:desire)
- জিতেন্দ্রিযঃ (jitendriyaḥ)conqueror of senses (जित:conquered | इन्द्रियः:senses)
গান্ধারশ্চ সুবাসশ্চ তপঃসক্তো রতির্নরঃ ।
মহাগীতো মহানৃত্যো হ্যপ্সরোগণসেবিতঃ ॥ ১১৭॥
মহাগীতো মহানৃত্যো হ্যপ্সরোগণসেবিতঃ ॥ ১১৭॥
- গান্ধারশ্চ (gāndhāraśca)Gandhara and
- সুবাসশ্চ (suvāsaśca)well-dressed and
- তপঃসক্তো (tapaḥsakto)devoted to penance (तपः:penance | सक्तो:devoted)
- রতির্নরঃ (ratirnaraḥ)man of pleasure (रतिः:pleasure | नरः:man)
- মহাগীতো (mahāgīto)great song
- মহানৃত্যো (mahānṛtyo)great dance
- হ্যপ্সরোগণসেবিতঃ (hyapsarogaṇasevitaḥ)attended by groups of Apsaras (ह्य:indeed | अप्सरोगण:groups of Apsaras | सेवितः:attended)
মহাকেতুর্মহাধাতুর্নৈকসানুচরশ্চলঃ ।
আবেদনীয আদেশঃ সর্বগন্ধসুখাবহঃ ॥ ১১৮॥
আবেদনীয আদেশঃ সর্বগন্ধসুখাবহঃ ॥ ১১৮॥
- মহাকেতুর্মহাধাতুর্নৈকসানুচরশ্চলঃ (mahāketurmahādhāturnaikasānucaraścalaḥ)great comet, great element, many peaks, moving (महाकेतुः:great comet | महाधातुः:great element | नैकसानुचरः:many peaks | चलः:moving)
- আবেদনীয (āvedanīya)to be informed
- আদেশঃ (ādeśaḥ)command
- সর্বগন্ধসুখাবহঃ (sarvagandhasukhāvahaḥ)bringer of all fragrant joy (सर्व:all | गन्ध:fragrance | सुख:joy | आवहः:bringer)
তোরণস্তারণো বাতঃ পরিধী পতিখেচরঃ ।
সংযোগো বর্ধনো বৃদ্ধো অতিবৃদ্ধো গুণাধিকঃ ॥ ১১৯॥
সংযোগো বর্ধনো বৃদ্ধো অতিবৃদ্ধো গুণাধিকঃ ॥ ১১৯॥
- তোরণস্তারণো (toraṇastāraṇo)gate and savior (तोरण:gate | तारण:savior)
- বাতঃ (vātaḥ)wind
- পরিধী (paridhī)enclosures
- পতিখেচরঃ (patikhecaraḥ)lord of sky wanderers (पति:lord | खेचर:sky wanderer)
- সম্যোগো (samyogo)union
- বর্ধনো (vardhano)enhancer
- বৃদ্ধো (vṛddho)grown
- অতিবৃদ্ধো (ativṛddho)greatly grown (अति:greatly | वृद्ध:grown)
- গুণাধিকঃ (guṇādhikaḥ)superior in qualities (गुण:qualities | अधिक:superior)
নিত্য আত্মসহাযশ্চ দেবাসুরপতিঃ পতিঃ ।
যুক্তশ্চ যুক্তবাহুশ্চ দেবো দিবি সুপর্বণঃ ॥ ১২০॥
যুক্তশ্চ যুক্তবাহুশ্চ দেবো দিবি সুপর্বণঃ ॥ ১২০॥
- নিত্য (nitya)eternal
- আত্মসহাযশ্চ (ātmasahāyaśca)self-supporting (आत्म:self | सहाय:supporting | च:and)
- দেবাসুরপতিঃ (devāsurapatiḥ)lord of gods and demons (देव:god | असुर:demon | पतिः:lord)
- পতিঃ (patiḥ)lord
- যুক্তশ্চ (yuktaśca)united and (युक्त:united | च:and)
- যুক্তবাহুশ্চ (yuktabāhuśca)strong-armed and (युक्त:united | बाहु:arm | च:and)
- দেবো (devo)god
- দিবিসুপর্বণঃ (divisuparvaṇaḥ)lord of celestial paths (दिवि:celestial | सुपर्वणः:lord of paths)
আষাঢশ্চ সুষাণ্ঢশ্চ ধ্রুবোঽথ হরিণো হরঃ ।
বপুরাবর্তমানেভ্যো বসুশ্রেষ্ঠো মহাপথঃ ॥ ১২১॥
বপুরাবর্তমানেভ্যো বসুশ্রেষ্ঠো মহাপথঃ ॥ ১২১॥
- আষাঢশ্চ (āṣāḍhaśca)Āṣāḍha and
- সুষাঢশ্চ (suṣāḍhaśca)Suṣāḍha and
- ধ্রুবোঽথ (dhruvo'tha)Dhruva then
- হরিণো (hariṇo)deer
- হরঃ (haraḥ)Shiva
- বপুরাবর্তমানেভ্যো (vapurāvartamānebhyo)from the revolving forms (वपुः:form | आवर्तमानेभ्यः:revolving)
- বসুশ্রেষ্ঠো (vasuśreṣṭho)best of wealth
- মহাপথঃ (mahāpathaḥ)great path
শিরোহারী বিমর্শশ্চ সর্বলক্ষণলক্ষিতঃ ।
অক্ষশ্চ রথযোগী চ সর্বযোগী মহাবলঃ ॥ ১২২॥
অক্ষশ্চ রথযোগী চ সর্বযোগী মহাবলঃ ॥ ১২২॥
- শিরোহারী (śirohārī)head conqueror
- বিমর্শশ্চ (vimarśaśca)and reflection
- সর্বলক্ষণলক্ষিতঃ (sarvalakṣaṇalakṣitaḥ)marked by all signs (सर्व:all | लक्षण:signs | लक्षितः:marked)
- অক্ষশ্চ (akṣaśca)and axle
- রথযোগী (rathayogī)chariot practitioner (रथ:chariot | योगी:practitioner)
- চ (ca)and
- সর্বযোগী (sarvayogī)universal practitioner (सर्व:all | योगी:practitioner)
- মহাবলঃ (mahābalaḥ)great strength
সমাম্নাযোঽসমাম্নাযস্তীর্থদেবো মহারথঃ ।
নির্জীবো জীবনো মন্ত্রঃ শুভাক্ষো বহুকর্কশঃ ॥ ১২৩॥
নির্জীবো জীবনো মন্ত্রঃ শুভাক্ষো বহুকর্কশঃ ॥ ১২৩॥
- সমাম্নাযোঽসমাম্নাযস্তীর্থদেবো (samāmnāyo'samāmnāyastīrthadevo)god of sacred places (समाम्नाय:Veda | असमाम्नाय:non-Vedic | तीर्थदेव:god of sacred places)
- মহারথঃ (mahārathaḥ)great charioteer
- নির্জীবো (nirjīvo)lifeless
- জীবনো (jīvano)life-giving
- মন্ত্রঃ (mantraḥ)sacred chant
- শুভাক্ষো (śubhākṣo)auspicious-eyed
- বহুকর্কশঃ (bahukarkaśaḥ)very harsh
রত্নপ্রভূতো রত্নাঙ্গো মহার্ণবনিপানবিত্ ।
মূলং বিশালো হ্যমৃতো ব্যক্তাব্যক্তস্তপোনিধিঃ ॥ ১২৪॥
মূলং বিশালো হ্যমৃতো ব্যক্তাব্যক্তস্তপোনিধিঃ ॥ ১২৪॥
- রত্নপ্রভূতো (ratnaprabhūto)abundant in jewels (रत्न:jewel | प्रभूत:abundant)
- রক্তাঙ্গো (raktāṅgo)red-bodied (रक्त:red | अङ्ग:body)
- মহার্ণবনিপানবিত্ (mahārṇavanipānavit)knower of ocean drinking (महा:great | अर्णव:ocean | निपान:drinking | वित्:knower)
- রত্নাঙ্গো (ratnāṅgo)jewel-bodied (रत्न:jewel | अङ्ग:body)
- মূলং (mūlaṁ)root
- বিশালো (viśālo)vast
- হ্যমৃতো (hyamṛto)immortal
- ব্যক্তাব্যক্তস্তপোনিধিঃ (vyaktāvyaktastaponidhiḥ)manifest-unmanifest penance treasure (व्यक्त:manifest | अव्यक्त:unmanifest | तपोनिधि:treasure of penance)
আরোহণোঽধিরোহশ্চ শীলধারী মহাযশাঃ ।
সেনাকল্পো মহাকল্পো যোগো যুগকরো হরিঃ ॥ ১২৫॥
সেনাকল্পো মহাকল্পো যোগো যুগকরো হরিঃ ॥ ১২৫॥
- আরোহণোঽধিরোহশ্চ (ārohaṇo'dhirohaśca)ascent and mounting (आरोहण:ascent | अधिरोह:mounting)
- শীলধারী (śīladhārī)virtuous bearer (शील:virtue | धारी:bearer)
- মহাযশাঃ (mahāyaśāḥ)great fame
- সেনাকল্পো (senākalpo)army-like (सेना:army | कल्प:like)
- মহাকল্পো (mahākalpo)great creation (मह:great | कल्प:creation)
- যোগো (yogo)union
- যুগকরো (yugakaro)creator of ages (युग:age | कर:creator)
- হরিঃ (hariḥ)Hari (Vishnu)
যুগরূপো মহারূপো মহানাগহনো বধঃ ।
ন্যাযনির্বপণঃ পাদঃ পণ্ডিতো হ্যচলোপমঃ ॥ ১২৬॥
ন্যাযনির্বপণঃ পাদঃ পণ্ডিতো হ্যচলোপমঃ ॥ ১২৬॥
- যুগরূপো (yugarūpo)form of an era (युग:era | रूप:form)
- মহারূপো (mahārūpo)great form (मह:great | रूप:form)
- মহানাগহনো (mahānāgaghano)dense with great serpents (मह:great | नाग:serpent | घन:dense)
- বধঃ (vadhaḥ)destruction
- ন্যাযনির্বপণঃ (nyāyanirvapaṇaḥ)dispenser of justice (न्याय:justice | निर्वपण:dispenser)
- পাদঃ (pādaḥ)foot
- পণ্ডিতো (paṇḍito)scholar
- হ্যচলোপমঃ (hyacalopamaḥ)like a mountain (अचल:mountain | उपम:like)
বহুমালো মহামালঃ শশী হরসুলোচনঃ ।
বিস্তারো লবণঃ কূপস্ত্রিযুগঃ সফলোদযঃ ॥ ১২৭॥
বিস্তারো লবণঃ কূপস্ত্রিযুগঃ সফলোদযঃ ॥ ১২৭॥
- বহুমালো (bahumālaḥ)many garlands
- মহামালঃ (mahāmālaḥ)great garland
- শশী (śaśī)moon
- হরসুলোচনঃ (harasulocanaḥ)eye of Shiva (हर:Shiva | सुलोचनः:beautiful-eyed)
- বিস্তারো (vistāraḥ)expansion
- লবণঃ (lavaṇaḥ)salt
- কূপস্ত্রিযুগঃ (kūpastriyugaḥ)well of three ages (कूप:well | त्रियुगः:three ages)
- সফলোদযঃ (saphalodayaḥ)fruitful rise (सफल:fruitful | उदयः:rise)
ত্রিলোচনো বিষণ্ণাঙ্গো মণিবিদ্ধো জটাধরঃ ।
বিন্দুর্বিসর্গঃ সুমুখঃ শরঃ সর্বাযুধঃ সহঃ ॥ ১২৮॥
বিন্দুর্বিসর্গঃ সুমুখঃ শরঃ সর্বাযুধঃ সহঃ ॥ ১২৮॥
- ত্রিলোচনো (trilocanaḥ)three-eyed
- বিষণ্ণাঙ্গো (viṣaṇṇāṅgaḥ)with distressed limbs
- মণিবিদ্ধো (maṇividdhaḥ)pierced by jewels
- জটাধরঃ (jaṭādharaḥ)wearing matted hair
- বিন্দুর্বিসর্গঃ (bindurvisargaḥ)dot and visarga
- সুমুখঃ (sumukhaḥ)with a beautiful face
- শরঃ (śaraḥ)arrow
- সর্বাযুধঃ (sarvāyudhaḥ)with all weapons (सर्व:all | आयुधः:weapons)
- সহঃ (sahaḥ)enduring
নিবেদনঃ সুখাজাতঃ সুগন্ধারো মহাধনুঃ ।
গন্ধপালী চ ভগবানুত্থানঃ সর্বকর্মণাম্ ॥ ১২৯॥
গন্ধপালী চ ভগবানুত্থানঃ সর্বকর্মণাম্ ॥ ১২৯॥
- নিবেদনঃ (nivedanaḥ)offering
- সুখাজাতঃ (sukhajātaḥ)born of happiness (सुख:happiness | जातः:born)
- সুগন্ধারো (sugandhāraḥ)fragrant
- মহাধনুঃ (mahādhanuḥ)great bow (मह:great | धनुः:bow)
- গন্ধপালী (gandhapālī)fragrance protector
- চ (ca)and
- ভগবানুত্থানঃ (bhagavānuttānaḥ)resurrection of the Lord (भगवान्:Lord | उत्थानः:resurrection)
- সর্বকর্মণাম্ (sarvakarmaṇām)of all actions
মন্থানো বহুলো বাযুঃ সকলঃ সর্বলোচনঃ ।
তলস্তালঃ করস্থালী ঊর্ধ্বসংহননো মহান্ ॥ ১৩০॥
তলস্তালঃ করস্থালী ঊর্ধ্বসংহননো মহান্ ॥ ১৩০॥
- মন্থানো (manthānaḥ)churner
- বহুলো (bahulaḥ)abundant
- বাযুঃ (vāyuḥ)wind
- সকলঃ (sakalaḥ)entire
- সর্বলোচনঃ (sarvalocanaḥ)all-seeing
- তলস্তালঃ (talastālaḥ)palm tree
- করস্থালী (karasthālī)hand-held dish
- ঊর্ধ্বসংহননো (ūrdhvasaṃhananaḥ)upright
- মহান্ (mahān)great
ছত্রং সুচ্ছত্রো বিখ্যাতো লোকঃ সর্বাশ্রযঃ ক্রমঃ ।
মুণ্ডো বিরূপো বিকৃতো দণ্ডী কুণ্ডী বিকুর্বণঃ। ১৩১॥
মুণ্ডো বিরূপো বিকৃতো দণ্ডী কুণ্ডী বিকুর্বণঃ। ১৩১॥
- ছত্রং (chatraṁ)umbrella
- সুচ্ছত্রো (succhatro)good umbrella (सु:good | छत्रो:umbrella)
- বিখ্যাতো (vikhyāto)famous
- লোকঃ (lokaḥ)world
- সর্বাশ্রযঃ (sarvāśrayaḥ)support of all (सर्व:all | आश्रयः:support)
- ক্রমঃ (kramaḥ)order
- মুণ্ডো (muṇḍo)bald
- বিরূপো (virūpo)deformed
- বিকৃতো (vikṛto)distorted
- দণ্ডী (daṇḍī)staff-bearer
- কুণ্ডী (kuṇḍī)pot-bearer
- বিকুর্বণঃ (vikurvaṇaḥ)transforming
হর্যক্ষঃ ককুভো বজ্রো শতজিহ্বঃ সহস্রপাত্ ।
সহস্রমূর্ধা দেবেন্দ্রঃ সর্বদেবমযো গুরুঃ ॥ ১৩২॥
সহস্রমূর্ধা দেবেন্দ্রঃ সর্বদেবমযো গুরুঃ ॥ ১৩২॥
- হর্যক্ষঃ (haryakṣaḥ)green-eyed
- ককুভঃ (kakubhaḥ)mountain
- বজ্রী (vajrī)wielder of the thunderbolt
- শতজিহ্বঃ (śatajihvaḥ)hundred-tongued
- সহস্রপাত্ (sahasrapāt)thousand-footed
- সহস্রমূর্ধা (sahasramūrdhā)thousand-headed
- দেবেন্দ্রঃ (devendraḥ)lord of the gods
- সর্বদেবমযো (sarvadevamayaḥ)embodiment of all gods (सर्व:all | देव:god | मय:consisting of)
- গুরুঃ (guruḥ)teacher
সহস্রবাহুঃ সর্বাঙ্গঃ শরণ্যঃ সর্বলোককৃত্ ।
পবিত্রং ত্রিককুন্মন্ত্রঃ কনিষ্ঠঃ কৃষ্ণপিঙ্গলঃ। ১৩৩॥
পবিত্রং ত্রিককুন্মন্ত্রঃ কনিষ্ঠঃ কৃষ্ণপিঙ্গলঃ। ১৩৩॥
- সহস্রবাহুঃ (sahasrabāhuḥ)thousand-armed (सहस्र:thousand | बाहुः:armed)
- সর্বাঙ্গঃ (sarvāṅgaḥ)all-limbed (सर्व:all | अङ्गः:limbed)
- শরণ্যঃ (śaraṇyaḥ)refuge
- সর্বলোককৃত্ (sarvalokakṛt)creator of all worlds (सर्व:all | लोक:worlds | कृत्:creator)
- পবিত্রং (pavitraṁ)pure
- ত্রিককুন্মন্ত্রঃ (trikakunmantraḥ)mantra of three peaks (त्रिक:three | कुन:peaks | मन्त्रः:mantra)
- কনিষ্ঠঃ (kaniṣṭhaḥ)youngest
- কৃষ্ণপিঙ্গলঃ (kṛṣṇapiṅgalaḥ)dark and tawny (कृष्ण:dark | पिङ्गलः:tawny)
ব্রহ্মদণ্ডবিনির্মাতা শতঘ্নীপাশশক্তিমান্ ।
পদ্মগর্ভো মহাগর্ভো ব্রহ্মগর্ভো জলোদ্ভবঃ ॥ ১৩৪॥
পদ্মগর্ভো মহাগর্ভো ব্রহ্মগর্ভো জলোদ্ভবঃ ॥ ১৩৪॥
- ব্রহ্মদণ্ডবিনির্মাতা (brahmadaṇḍavinirmātā)creator of Brahma's staff (ब्रह्म:Brahma | दण्ड:staff | विनिर्माता:creator)
- শতঘ্নীপাশশক্তিমান্ (śataghnīpāśaśaktimān)powerful with noose and weapon (शतघ्नी:weapon | पाश:noose | शक्तिमान्:powerful)
- পদ্মগর্ভো (padmagarbho)lotus womb
- মহাগর্ভো (mahāgarbho)great womb
- ব্রহ্মগর্ভো (brahmagarbho)Brahma's womb
- জলোদ্ভবঃ (jalodbhavaḥ)born of water
গভস্তির্ব্রহ্মকৃদ্ব্রহ্মী ব্রহ্মবিদ্ব্রাহ্মণো গতিঃ ।
অনন্তরূপো নৈকাত্মা তিগ্মতেজাঃ স্বযম্ভুবঃ ॥ ১৩৫॥
অনন্তরূপো নৈকাত্মা তিগ্মতেজাঃ স্বযম্ভুবঃ ॥ ১৩৫॥
- গভস্তির্ব্রহ্মকৃদ্ব্রহ্মী (gabhastirbrahmakṛdbrahmī)creator of Brahma (गभस्तिः:ray | ब्रह्मकृत्:creator of Brahma | ब्रह्मी:related to Brahma)
- ব্রহ্মবিদ্ব্রাহ্মণো (brahmavidbrāhmaṇo)knower of Brahman (ब्रह्मविद्:knower of Brahman | ब्राह्मणः:Brahmin)
- গতিঃ (gatiḥ)goal
- অনন্তরূপো (anantarūpo)of infinite forms (अनन्त:infinite | रूपः:form)
- নৈকাত্মা (naikātmā)many-souled (न:not | एक:one | आत्मा:soul)
- তিগ্মতেজাঃ (tigmatejāḥ)fierce brilliance (तिग्म:fierce | तेजाः:brilliance)
- স্বযম্ভুবঃ (svayambhuvaḥ)self-born
ঊর্ধ্বগাত্মা পশুপতির্বাতরংহা মনোজবঃ ।
চন্দনী পদ্মনালাগ্রঃ সুরভ্যুত্তরণো নরঃ ॥ ১৩৬॥
চন্দনী পদ্মনালাগ্রঃ সুরভ্যুত্তরণো নরঃ ॥ ১৩৬॥
- ঊর্ধ্বগাত্মা (ūrdhvagātmā)upward-moving soul (ऊर्ध्व:upward | आत्मा:soul)
- পশুপতির্বাতরংহা (paśupatirvātaraṃhā)lord of beings, wind-speed (पशुपति:lord of beings | वातरंहा:wind-speed)
- মনোজবঃ (manojavaḥ)speed of mind
- চন্দনী (candanī)sandalwood
- পদ্মনালাগ্রঃ (padmanālāgraḥ)tip of lotus stalk (पद्म:lotus | नाल:stalk | अग्रः:tip)
- সুরভ্যুত্তরণো (surabhyuttaraṇo)fragrant ascent (सुरभि:fragrant | उत्तरण:ascent)
- নরঃ (naraḥ)man
কর্ণিকারমহাস্রগ্বী নীলমৌলিঃ পিনাকধৃত্ ।
উমাপতিরুমাকান্তো জাহ্নবীধৃগুমাধবঃ ॥ ১৩৭॥
উমাপতিরুমাকান্তো জাহ্নবীধৃগুমাধবঃ ॥ ১৩৭॥
- কর্ণিকারমহাস্রগ্বী (karṇikāramahāsragvī)wearer of a great garland (कर्णिकार:karṇikāra flower | महास्रग्:great garland | वी:wearer)
- নীলমৌলিঃ (nīlamauliḥ)blue-crowned
- পিনাকধৃত্ (pinākadhṛt)holder of Pinaka (पिनाक:Pinaka (Shiva's bow) | धृत्:holder)
- উমাপতিরুমাকান্তো (umāpatirumākānto)Uma's husband and beloved (उमापति:Uma's husband | उमाकान्त:Uma's beloved)
- জাহ্নবীধৃদুমাধবঃ (jāhnavīdhrudumādhavaḥ)holder of Ganga, Madhava (जाह्नवी:Ganga | धृत्:holder | उमाधव:Madhava)
বরো বরাহো বরদো বরেণ্যঃ সুমহাস্বনঃ ।
মহাপ্রসাদো দমনঃ শত্রুহা শ্বেতপিঙ্গলঃ ॥ ১৩৮॥
মহাপ্রসাদো দমনঃ শত্রুহা শ্বেতপিঙ্গলঃ ॥ ১৩৮॥
- বরো (varo)boon
- বরাহো (varāhaḥ)boar
- বরদো (varadaḥ)grantor of boons
- বরেণ্যঃ (vareṇyaḥ)most excellent
- সুমহাস্বনঃ (sumahāsvanaḥ)having a great sound (सु:good | महास्वनः:great sound)
- মহাপ্রসাদো (mahāprasādaḥ)great grace
- দমনঃ (damanaḥ)subduer
- শত্রুহা (śatruhā)destroyer of enemies (शत्रु:enemy | हा:destroyer)
- শ্বেতপিঙ্গলঃ (śvetapiṅgalaḥ)white and tawny (श्वेत:white | पिङ्गल:tawny)
পীতাত্মা পরমাত্মা চ প্রযতাত্মা প্রধানধৃত্ ।
সর্বপার্শ্বমুখস্ত্র্যক্ষো ধর্মসাধারণো বরঃ ॥ ১৩৯॥
সর্বপার্শ্বমুখস্ত্র্যক্ষো ধর্মসাধারণো বরঃ ॥ ১৩৯॥
- পীতাত্মা (pītātmā)pure soul
- পরমাত্মা (paramātmā)supreme soul
- চ (ca)and
- প্রযতাত্মা (prayatātmā)self-controlled
- প্রধানধৃত্ (pradhānadhṛt)holder of the chief
- প্রীতাত্মা (prītātmā)beloved soul
- সর্বপার্শ্বমুখস্ত্র্যক্ষো (sarvapārśvamukhastryakṣo)facing all sides, three-eyed (सर्वपार्श्व:all sides | मुख:facing | त्र्यक्ष:three-eyed)
- ধর্মসাধারণো (dharmasādhāraṇo)common to all dharma (धर्म:dharma | साधारण:common)
- বরঃ (varaḥ)excellent
চরাচরাত্মা সূক্ষ্মাত্মা অমৃতো গোবৃষেশ্বরঃ ।
সাধ্যর্ষির্বসুরাদিত্যো বিবস্বান্সবিতাঽমৃতঃ ১৪০॥
সাধ্যর্ষির্বসুরাদিত্যো বিবস্বান্সবিতাঽমৃতঃ ১৪০॥
- চরাচরাত্মা (carācarātmā)soul of moving and unmoving (चरा:moving | अचरा:unmoving | आत्मा:soul)
- সূক্ষ্মাত্মা (sūkṣmātmā)subtle soul (सूक्ष्म:subtle | आत्मा:soul)
- অমৃতো (amṛto)immortal
- গোবৃষেশ্বরঃ (govṛṣeśvaraḥ)lord of cows and bulls (गो:cow | वृष:bull | ईश्वरः:lord)
- সাধ্যর্ষির্বসুরাদিত্যো (sādhyaṛṣirvasurādityo)sage of Sādhyas, Vasu, Āditya (साध्य:Sādhyas | ऋषि:sage | वसु:Vasu | आदित्य:Āditya)
- বিবস্বান্সবিতামৃতঃ (vivasvānsavitāmṛtaḥ)Vivasvān, Savitā, immortal (विवस्वान्:Vivasvān | सविता:Savitā | अमृतः:immortal)
ব্যাসঃ সর্গঃ সুসঙ্ক্ষেপো বিস্তরঃ পর্যযো নরঃ ।
ঋতু সংবত্সরো মাসঃ পক্ষঃ সঙ্খ্যাসমাপনঃ ॥ ১৪১॥
ঋতু সংবত্সরো মাসঃ পক্ষঃ সঙ্খ্যাসমাপনঃ ॥ ১৪১॥
- ব্যাসঃ (vyāsaḥ)Vyasa
- সর্গঃ (sargaḥ)creation
- সুসঙ্ক্ষেপো (susaṅkṣepo)concise summary (सु:good | सङ्क्षेपः:summary)
- বিস্তরঃ (vistaraḥ)expansion
- পর্যযো (paryayo)synonym
- নরঃ (naraḥ)man
- ঋতুঃ (ṛtuḥ)season
- সংবত্সরো (saṁvatsaro)year
- মাসঃ (māsaḥ)month
- পক্ষঃ (pakṣaḥ)fortnight
- সঙ্খ্যাসমাপনঃ (saṅkhyāsamāpanaḥ)completion of counting (सङ्ख्या:counting | समापनः:completion)
কলা কাষ্ঠা লবা মাত্রা মুহূর্তাহঃক্ষপাঃ ক্ষণাঃ ।
বিশ্বক্ষেত্রং প্রজাবীজং লিঙ্গমাদ্যস্তু নির্গমঃ ॥ ১৪২॥
বিশ্বক্ষেত্রং প্রজাবীজং লিঙ্গমাদ্যস্তু নির্গমঃ ॥ ১৪২॥
- কলা (kalā)part
- কাষ্ঠা (kāṣṭhā)moment
- লবা (lavā)instant
- মাত্রা (mātrā)measure
- মুহূর্তাহঃ (muhūrtāḥ)hours
- ক্ষপাঃ (kṣapāḥ)nights
- ক্ষণাঃ (kṣaṇāḥ)moments
- বিশ্বক্ষেত্রং (viśvakṣetraṁ)universal field (विश्व:universal | क्षेत्रं:field)
- প্রজাবীজং (prajābījaṁ)seed of beings (प्रजा:beings | बीजं:seed)
- লিঙ্গমাদ্যস্তু (liṅgamādyastu)primordial sign (लिङ्गम्:sign | आद्य:primordial | तु:but)
- নির্গমঃ (nirgamaḥ)exit
সদসদ্ব্যক্তমব্যক্তং পিতা মাতা পিতামহঃ ।
স্বর্গদ্বারং প্রজাদ্বারং মোক্ষদ্বারং ত্রিবিষ্টপম্ ॥ ১৪৩॥
স্বর্গদ্বারং প্রজাদ্বারং মোক্ষদ্বারং ত্রিবিষ্টপম্ ॥ ১৪৩॥
- সদসদ্ব্যক্তমব্যক্তং (sadasadvyaktamavyaktaṁ)manifest and unmanifest (सत्:existence | असत्:non-existence | व्यक्तम्:manifest | अव्यक्तं:unmanifest)
- পিতা (pitā)father
- মাতা (mātā)mother
- পিতামহঃ (pitāmahaḥ)grandfather
- স্বর্গদ্বারং (svargadvāraṁ)gateway to heaven (स्वर्ग:heaven | द्वारं:gateway)
- প্রজাদ্বারং (prajādvāraṁ)gateway to progeny (प्रजा:progeny | द्वारं:gateway)
- মোক্ষদ্বারং (mokṣadvāraṁ)gateway to liberation (मोक्ष:liberation | द्वारं:gateway)
- ত্রিবিষ্টপম্ (triviṣṭapam)heaven
নির্বাণং হ্লাদনশ্চৈব ব্রহ্মলোকঃ পরা গতিঃ ।
দেবাসুরবিনির্মাতা দেবাসুরপরাযণঃ ॥ ১৪৪॥
দেবাসুরবিনির্মাতা দেবাসুরপরাযণঃ ॥ ১৪৪॥
- নির্বাণং (nirvāṇaṁ)liberation
- হ্লাদনশ্চৈব (hlādanaścaiva)and also delight (ह्लादन:delight | च:and | एव:indeed)
- ব্রহ্মলোকঃ (brahmalokaḥ)realm of Brahma (ब्रह्म:Brahma | लोकः:realm)
- পরা (parā)supreme
- গতিঃ (gatiḥ)goal
- দেবাসুরবিনির্মাতা (devāsuravinirmātā)creator of gods and demons (देव:god | असुर:demon | विनिर्माता:creator)
- দেবাসুরপরাযণঃ (devāsuraparāyaṇaḥ)refuge of gods and demons (देव:god | असुर:demon | परायणः:refuge)
দেবাসুরগুরুর্দেবো দেবাসুরনমস্কৃতঃ ।
দেবাসুরমহামাত্রো দেবাসুরগণাশ্রযঃ ॥ ১৪৫॥
দেবাসুরমহামাত্রো দেবাসুরগণাশ্রযঃ ॥ ১৪৫॥
- দেবাসুরগুরুর্দেবো (devāsuragururdevo)god, teacher of gods and demons (देव:god | असुर:demon | गुरु:teacher | देव:god)
- দেবাসুরনমস্কৃতঃ (devāsuranamaskṛtaḥ)worshipped by gods and demons (देव:god | असुर:demon | नमस्कृत:worshipped)
- দেবাসুরমহামাত্রো (devāsuramahāmātro)great minister of gods and demons (देव:god | असुर:demon | महामात्र:great minister)
- দেবাসুরগণাশ্রযঃ (devāsuragaṇāśrayaḥ)refuge of gods and demons (देव:god | असुर:demon | गण:group | आश्रय:refuge)
দেবাসুরগণাধ্যক্ষো দেবাসুরগণাগ্রণীঃ ।
দেবাতিদেবো দেবর্ষির্দেবাসুরবরপ্রদঃ ॥ ১৪৬॥
দেবাতিদেবো দেবর্ষির্দেবাসুরবরপ্রদঃ ॥ ১৪৬॥
- দেবাসুরগণাধ্যক্ষো (devāsuragaṇādhyakṣaḥ)leader of gods and demons (देव:god | असुर:demon | गण:group | अध्यक्ष:leader)
- দেবাসুরগণাগ্রণীঃ (devāsuragaṇāgraṇīḥ)foremost among gods and demons (देव:god | असुर:demon | गण:group | अग्रणी:foremost)
- দেবাতিদেবো (devātidevo)supreme god (देव:god | अति:beyond | देव:god)
- দেবর্ষির্দেবাসুরবরপ্রদঃ (devarṣirdevāsuravarapradaḥ)sage among gods, giver of boons to gods and demons (देवर्षि:sage among gods | देव:god | असुर:demon | वर:boon | प्रद:giver)
দেবাসুরেশ্বরো বিশ্বো দেবাসুরমহেশ্বরঃ ।
সর্বদেবমযোঽচিন্ত্যো দেবতাত্মাঽঽত্মসম্ভবঃ ॥ ১৪৭॥
সর্বদেবমযোঽচিন্ত্যো দেবতাত্মাঽঽত্মসম্ভবঃ ॥ ১৪৭॥
- দেবাসুরেশ্বরো (devāsureśvaro)lord of gods and demons (देव:god | असुर:demon | ईश्वर:lord)
- বিশ্বো (viśvo)universe
- দেবাসুরমহেশ্বরঃ (devāsuramaheśvaraḥ)great lord of gods and demons (देव:god | असुर:demon | महेश्वर:great lord)
- সর্বদেবমযোঽচিন্ত্যো (sarvadevamayo'cintyo)embodiment of all gods, inconceivable (सर्व:all | देव:god | मय:embodiment | अचिन्त्य:inconceivable)
- দেবতাত্মাঽঽত্মসম্ভবঃ (devatātmā''tmasambhavaḥ)divine soul, self-born (देवतात्मा:divine soul | आत्मसम्भव:self-born)
উদ্ভিত্ত্রিবিক্রমো বৈদ্যো বিরজো নীরজোঽমরঃ ॥
ঈড্যো হস্তীশ্বরো ব্যাঘ্রো দেবসিংহো নরর্ষভঃ ॥ ১৪৮॥
ঈড্যো হস্তীশ্বরো ব্যাঘ্রো দেবসিংহো নরর্ষভঃ ॥ ১৪৮॥
- উদ্ভিত্ত্রিবিক্রমো (udbhittrivikramaḥ)uplifter of three strides (उद्भित्:uplifter | त्रिविक्रम:three strides)
- বৈদ্যো (vaidyaḥ)physician
- বিরজো (virajaḥ)stainless
- নীরজোঽমরঃ (nīrajo'maraḥ)water-born immortal (नीरज:water-born | अमर:immortal)
- ঈড্যো (īḍyaḥ)praiseworthy
- হস্তীশ্বরো (hastīśvaraḥ)lord of elephants (हस्ती:elephant | ईश्वर:lord)
- ব্যাঘ্রো (vyāghraḥ)tiger
- দেবসিংহো (devasimhaḥ)lion among gods (देव:god | सिंह:lion)
- নরর্ষভঃ (nararṣabhaḥ)bull among men (नर:man | ऋषभ:bull)
বিবুধোঽগ্রবরঃ সূক্ষ্মঃ সর্বদেবস্তপোমযঃ ।
সুযুক্তঃ শোভনো বজ্রী প্রাসানাং প্রভবোঽব্যযঃ ॥ ১৪৯॥
সুযুক্তঃ শোভনো বজ্রী প্রাসানাং প্রভবোঽব্যযঃ ॥ ১৪৯॥
- বিবুধোঽগ্রবরঃ (vibudho'gravaraḥ)foremost among the wise (विबुध:wise | अग्रवर:foremost)
- সূক্ষ্মঃ (sūkṣmaḥ)subtle
- সর্বদেবস্তপোমযঃ (sarvadevastapomayaḥ)essence of all gods' austerity (सर्वदेव:all gods | तपोमय:essence of austerity)
- সযুক্তঃ (suyuktaḥ)well-composed
- শোভনো (śobhano)auspicious
- বজ্রী (vajrī)wielder of the thunderbolt
- প্রাসানাং (prāsānāṁ)of the spears
- প্রভবোঽব্যযঃ (prabhavo'vyayaḥ)imperishable origin (प्रभव:origin | अव्यय:imperishable)
গুহঃ কান্তো নিজঃ সর্গঃ পবিত্রং সর্বপাবনঃ ।
শৃঙ্গী শৃঙ্গপ্রিযো বভ্রূ রাজরাজো নিরামযঃ ॥ ১৫০॥
শৃঙ্গী শৃঙ্গপ্রিযো বভ্রূ রাজরাজো নিরামযঃ ॥ ১৫০॥
- গুহঃ (guhaḥ)cave-dweller
- কান্তো (kāntaḥ)beloved
- নিজঃ (nijaḥ)own
- সর্গঃ (sargaḥ)creation
- পবিত্রং (pavitraṁ)pure
- সর্বপাবনঃ (sarvapāvanaḥ)purifier of all (सर्व:all | पावनः:purifier)
- শৃঙ্গী (śṛṅgī)horned
- শৃঙ্গপ্রিযো (śṛṅgapriyaḥ)fond of peaks (शृङ्ग:peak | प्रियो:fond of)
- বভ্রূ (babhrū)brown
- রাজরাজো (rājarājaḥ)king of kings (राज:king | राजो:king)
- নিরামযঃ (nirāmayaḥ)free from disease
অভিরামঃ সুরগণো বিরামঃ সর্বসাধনঃ ।
ললাটাক্ষো বিশ্বদেবো হরিণো ব্রহ্মবর্চসঃ ॥ ১৫১॥
ললাটাক্ষো বিশ্বদেবো হরিণো ব্রহ্মবর্চসঃ ॥ ১৫১॥
- অভিরামঃ (abhirāmaḥ)charming
- সুরগণো (suragaṇaḥ)host of gods (सुर:god | गणः:host)
- বিরামঃ (virāmaḥ)cessation
- সর্বসাধনঃ (sarvasādhanaḥ)all-accomplishing (सर्व:all | साधनः:accomplishing)
- ললাটাক্ষো (lalāṭākṣaḥ)forehead-eyed (ललाट:forehead | अक्षः:eye)
- বিশ্বদেবো (viśvadevaḥ)universal god (विश्व:universal | देवः:god)
- হরিণো (hariṇaḥ)deer-like
- ব্রহ্মবর্চসঃ (brahmavarcasaḥ)having Brahma's brilliance (ब्रह्म:Brahma | वर्चसः:brilliance)
স্থাবরাণাং পতিশ্চৈব নিযমেন্দ্রিযবর্ধনঃ ।
সিদ্ধার্থঃ সিদ্ধভূতার্থোঽচিন্ত্যঃ সত্যব্রতঃ শুচিঃ ॥ ১৫২॥
সিদ্ধার্থঃ সিদ্ধভূতার্থোঽচিন্ত্যঃ সত্যব্রতঃ শুচিঃ ॥ ১৫২॥
- স্থাবরাণাং (sthāvarāṇāṁ)of the immovable
- পতিশ্চৈব (patiścaiva)and indeed the lord (पतिः:lord | च:and | एव:indeed)
- নিযমেন্দ্রিযবর্ধনঃ (niyamendriyavardhanaḥ)enhancer of controlled senses (नियम:control | इन्द्रिय:senses | वर्धनः:enhancer)
- সিদ্ধার্থঃ (siddhārthaḥ)one whose goals are achieved
- সিদ্ধভূতার্থোঽচিন্ত্যঃ (siddhabhūtārtho'cintyaḥ)unimaginable with achieved goals (सिद्ध:achieved | भूत:being | अर्थः:goal | अचिन्त्यः:unimaginable)
- সত্যব্রতঃ (satyavrataḥ)truthful in vows
- শুচিঃ (śuciḥ)pure
ব্রতাধিপঃ পরং ব্রহ্ম ভক্তানাং পরমা গতিঃ ।
বিমুক্তো মুক্ততেজাশ্চ শ্রীমান্শ্রীবর্ধনো জগত্ ॥ ১৫৩॥
বিমুক্তো মুক্ততেজাশ্চ শ্রীমান্শ্রীবর্ধনো জগত্ ॥ ১৫৩॥
- ব্রতাধিপঃ (vratādhipaḥ)lord of vows (व्रत:vow | अधिपः:lord)
- পরং (paraṁ)supreme
- ব্রহ্ম (brahma)Brahman
- ভক্তানাং (bhaktānāṁ)of devotees
- পরমা (paramā)ultimate
- গতিঃ (gatiḥ)goal
- ভক্তানুগ্রহকারকঃ (bhaktānugrahakārakaḥ)bestower of grace to devotees (भक्त:devotee | अनुग्रह:grace | कारकः:bestower)
- বিমুক্তো (vimukto)liberated
- মুক্ততেজাশ্চ (muktatejāśca)and radiant with liberation (मुक्त:liberated | तेजाः:radiance | च:and)
- শ্রীমান্ (śrīmān)prosperous
- শ্রীবর্ধনো (śrīvardhano)enhancer of prosperity (श्री:prosperity | वर्धन:enhancer)
- জগত্ (jagat)world
(ইতি সহস্রনামস্তোত্রম্ । )
যথা প্রধানং ভগবানিতি ভক্ত্যা স্তুতো মযা ।
যন্ন ব্রহ্মাদযো দেবা বিদুস্তত্ত্বেন নর্ষযঃ ।
স্তোতব্যমর্চ্যং বন্দ্যং চ কঃ স্তোষ্যতি জগত্পতিম্ ॥ ১৫৪॥
যথা প্রধানং ভগবানিতি ভক্ত্যা স্তুতো মযা ।
যন্ন ব্রহ্মাদযো দেবা বিদুস্তত্ত্বেন নর্ষযঃ ।
স্তোতব্যমর্চ্যং বন্দ্যং চ কঃ স্তোষ্যতি জগত্পতিম্ ॥ ১৫৪॥
- ইতি সহস্র-নাম-স্তোত্রম্ (iti sahasra-nāma-stotram)thus the Hymn of the Thousand Names
- যথা প্রধানম্ (yathā pradhānam)as the Primordial
- ভগবান্ (bhagavān)the Blessed Lord
- ইতি (iti)so
- ভক্ত্যা (bhaktyā)with devotion
- স্তুতঃ (stutaḥ)has been praised
- মযা (mayā)by me
- যত্ ন (yan na)whom not
- ব্রহ্ম-আদযঃ দেবাঃ (brahmādayo devāḥ)Brahmā and the other gods
- বিদুঃ (viduḥ)know
- তত্ত্বেন (tattvena)as he truly is
- ন ঋষযঃ (na ṛṣayaḥ)nor the seers
- স্তোতব্যম্ (stotavyam)him who is to be praised
- অর্চ্যম্ (arcyam)to be worshipped
- বন্দ্যম্ চ (vandyaṃ ca)and to be bowed to
- কঃ স্তোষ্যতি (kaḥ stoṣyati)who shall praise
- জগত্-পতিম্ (jagat-patim)the lord of the world
ভক্তিং ত্বেবং পুরস্কৃত্য মযা যজ্ঞপতির্বিভুঃ ।
ততোঽভ্যনুজ্ঞাং সম্প্রাপ্য স্তুতো মতিমতাং বরঃ ॥ ১৫৫॥
ততোঽভ্যনুজ্ঞাং সম্প্রাপ্য স্তুতো মতিমতাং বরঃ ॥ ১৫৫॥
- ভক্তিম্ (bhaktim)devotion
- তু এবম্ (tv evam)yet in this way
- পুরস্কৃত্য (puraskṛtya)having set it before me
- মযা (mayā)by me
- যজ্ঞ-পতিঃ (yajña-patiḥ)the lord of sacrifice
- বিভুঃ (vibhuḥ)the mighty
- ততঃ (tataḥ)thereafter
- অভ্যনুজ্ঞাম্ সম্প্রাপ্য (abhyanujñāṃ samprāpya)having obtained his leave
- স্তুতঃ (stutaḥ)was praised
- মতিমতাম্ বরঃ (matimatāṃ varaḥ)the best of those who possess understanding
শিবমেভিঃ স্তুবন্দেবং নামভিঃ পুষ্টিবর্ধনৈঃ ।
নিত্যযুক্তঃ শুচির্ভক্তঃ প্রাপ্নোত্যাত্মানমাত্মনা ॥ ১৫৬॥
নিত্যযুক্তঃ শুচির্ভক্তঃ প্রাপ্নোত্যাত্মানমাত্মনা ॥ ১৫৬॥
- শিবম্ (śivam)Śiva
- এভিঃ (ebhiḥ)with these
- স্তুবন্ (stuvan)praising
- দেবম্ (devam)the god
- নামভিঃ (nāmabhiḥ)names
- পুষ্টি-বর্ধনৈঃ (puṣṭi-vardhanaiḥ)which make well-being grow
- নিত্য-যুক্তঃ (nitya-yuktaḥ)ever steadfast
- শুচিঃ (śuciḥ)pure
- ভক্তঃ (bhaktaḥ)the devotee
- প্রাপ্নোতি (prāpnoti)attains
- আত্মানম্ (ātmānam)the Self
- আত্মনা (ātmanā)by the Self
এতদ্ধি পরমং ব্রহ্ম পরং ব্রহ্মাধিগচ্ছতি ॥ ১৫৭॥
- নিত্যযুক্তঃ (nityayuktaḥ)eternally engaged
- শুচির্ভক্তঃ (śucirbhaktaḥ)pure devotee (शुचिः:pure | भक्तः:devotee)
- প্রাপ্নোত্যাত্মানমাত্মনা (prāpnoty-ātmānam-ātmanā)attains the self by the self (प्राप्नोति:attains | आत्मानम्:the self | आत्मना:by the self)
- এতদ্ধি (etaddhi)this indeed
- পরমং (paramaṁ)supreme
- ব্রহ্ম (brahma)Brahman
- পরং (paraṁ)highest
- ব্রহ্মাধিগচ্ছতি (brahmādhigacchati)attains Brahman (ब्रह्म:Brahman | अधिगच्छति:attains)
ঋষযশ্চৈব দেবাশ্চ স্তুবন্ত্যেতেন তত্পরম্ ॥ ১৫৮॥
- ঋষযশ্চৈব (ṛṣayaścaiva)and the sages (ऋषयः:sages | च:and | एव:indeed)
- দেবাশ্চ (devāśca)and the gods (देवाः:gods | च:and)
- স্তুবন্ত্যেতেন (stuvantyetena)praise with this (स्तुवन्ति:praise | एतेन:with this)
- তত্পরম্ (tatparam)that supreme
- স্তূযমানো (stūyamāno)being praised
- মহাদেবস্তুষ্যতে (mahādevastuṣyate)Mahadeva is pleased (महादेवः:Mahadeva | तुष्यते:is pleased)
- নিযতাত্মভিঃ (niyatātmabhiḥ)by the self-controlled (नियत:controlled | आत्मभिः:by selves)
স্তূযমানো মহাদেবস্তুষ্যতে নিযতাত্মভিঃ ।
ভক্তানুকম্পী ভগবানাত্মসংস্থাকরো বিভুঃ ॥ ১৫৯॥
ভক্তানুকম্পী ভগবানাত্মসংস্থাকরো বিভুঃ ॥ ১৫৯॥
- স্তূযমানঃ (stūyamānaḥ)being praised
- মহা-দেবঃ (mahā-devaḥ)Mahādeva
- তুষ্যতে (tuṣyate)is well pleased
- নিযত-আত্মভিঃ (niyatātmabhiḥ)by those whose selves are held in check
- ভক্ত-অনুকম্পী (bhaktānukampī)feeling for his devotees
- ভগবান্ (bhagavān)the Blessed One
- আত্ম-সংস্থা-করঃ (ātma-saṃsthā-karaḥ)who sets them firm within himself
- বিভুঃ (vibhuḥ)the mighty
তথৈব চ মনুষ্যেষু যে মনুষ্যাঃ প্রধানতঃ ।
আস্তিকাঃ শ্রদ্ধধানাশ্চ বহুভির্জন্মভিঃ স্তবৈঃ ॥ ১৬০॥
আস্তিকাঃ শ্রদ্ধধানাশ্চ বহুভির্জন্মভিঃ স্তবৈঃ ॥ ১৬০॥
- তথা এব চ (tathaiva ca)and just so
- মনুষ্যেষু (manuṣyeṣu)among men
- যে মনুষ্যাঃ (ye manuṣyāḥ)those men who
- প্রধানতঃ (pradhānataḥ)are foremost
- আস্তিকাঃ (āstikāḥ)who believe
- শ্রদ্দধানাঃ চ (śraddadhānāś ca)and who have faith
- বহুভিঃ জন্মভিঃ (bahubhir janmabhiḥ)through many births
- স্তবৈঃ (stavaiḥ)with many hymns of praise
ভক্ত্যা হ্যনন্যমীশানং পরং দেবং সনাতনম্ ।
কর্মণা মনসা বাচা ভাবেনামিততেজসঃ ॥ ১৬১॥
কর্মণা মনসা বাচা ভাবেনামিততেজসঃ ॥ ১৬১॥
- ভক্ত্যা (bhaktyā)with devotion
- হি (hi)indeed
- অনন্যম্ (ananyam)undivided
- ঈশানম্ (īśānam)toward Īśāna
- পরম্ দেবম্ (paraṃ devam)the supreme god
- সনাতনম্ (sanātanam)everlasting
- কর্মণা (karmaṇā)by deed
- মনসা (manasā)by mind
- বাচা (vācā)by speech
- ভাবেন (bhāvena)by feeling
- অমিত-তেজসঃ (amita-tejasaḥ)toward him of measureless splendour
শযানা জাগ্রমাণাশ্চ ব্রজন্নুপবিশংস্তথা ।
উন্মিষন্নিমিষংশ্চৈব চিন্তযন্তঃ পুনঃ পুনঃ ॥ ১৬২॥
উন্মিষন্নিমিষংশ্চৈব চিন্তযন্তঃ পুনঃ পুনঃ ॥ ১৬২॥
- শযানাঃ (śayānāḥ)lying down
- জাগ্রমাণাঃ (jāgramāṇāḥ)waking
- চ (ca)and
- ব্রজন্ (vrajan)walking
- উপবিশন্ (upaviśan)sitting
- তথা (tathā)likewise
- উন্মিষন্ (unmiṣan)opening the eyes
- নিমিষন্ (nimiṣan)closing them
- চ এব (caiva)and even so
- চিন্তযন্তঃ (cintayantaḥ)thinking on him
- পুনঃ পুনঃ (punaḥ punaḥ)again and again
শৃণ্বন্তঃ শ্রাবযন্তশ্চ কথযন্তশ্চ তে ভবম্ ।
স্তুবন্তঃ স্তূযমানাশ্চ তুষ্যন্তি চ রমন্তি চ ॥ ১৬৩॥
স্তুবন্তঃ স্তূযমানাশ্চ তুষ্যন্তি চ রমন্তি চ ॥ ১৬৩॥
- শৃণ্বন্তঃ (śṛṇvantaḥ)hearing
- শ্রাবযন্তঃ (śrāvayantaḥ)causing others to hear
- চ (ca)and
- কথযন্তঃ চ (kathayantaś ca)and telling of him
- তে (te)they
- ভবম্ (bhavam)of Bhava
- স্তুবন্তঃ (stuvantaḥ)praising
- স্তূযমানাঃ চ (stūyamānāś ca)and being praised
- তুষ্যন্তি (tuṣyanti)they are content
- চ (ca)and
- রমন্তি (ramanti)they take delight
জন্মকোটিসহস্রেষু নানাসংসারযোনিষু ।
জন্তোর্বিগতপাপস্য ভবে ভক্তিঃ প্রজাযতে ॥ ১৬৪॥
জন্তোর্বিগতপাপস্য ভবে ভক্তিঃ প্রজাযতে ॥ ১৬৪॥
- জন্ম-কোটি-সহস্রেষু (janma-koṭi-sahasreṣu)through thousands of millions of births
- নানা-সংসার-যোনিষু (nānā-saṃsāra-yoniṣu)in the many wombs of the round of existence
- জন্তোঃ (jantoḥ)in a creature
- বিগত-পাপস্য (vigata-pāpasya)whose sin has departed
- ভবে (bhave)toward Bhava
- ভক্তিঃ (bhaktiḥ)devotion
- প্রজাযতে (prajāyate)comes to birth
উত্পন্না চ ভবে ভক্তিরনন্যা সর্বভাবতঃ ।
ভাবিনঃ কারণে চাস্য সর্বযুক্তস্য সর্বথা ॥ ১৬৫॥
ভাবিনঃ কারণে চাস্য সর্বযুক্তস্য সর্বথা ॥ ১৬৫॥
- উত্পন্না (utpannā)once arisen
- চ (ca)and
- ভবে (bhave)toward Bhava
- ভক্তিঃ (bhaktiḥ)devotion
- অনন্যা (ananyā)undivided
- সর্ব-ভাবতঃ (sarva-bhāvataḥ)springing from the whole being
- ভাবিনঃ (bhāvinaḥ)of one who will be
- কারণে (kāraṇe)as the cause
- চ (ca)and
- অস্য (asya)of him
- সর্ব-যুক্তস্য (sarva-yuktasya)wholly joined to it
- সর্বথা (sarvathā)in every way
এতদ্দেবেষু দুষ্প্রাপং মনুষ্যেষু ন লভ্যতে ।
নির্বিঘ্না নিশ্চলা রুদ্রে ভক্তিরব্যভিচারিণী ॥ ১৬৬॥
নির্বিঘ্না নিশ্চলা রুদ্রে ভক্তিরব্যভিচারিণী ॥ ১৬৬॥
- এতত্ (etat)this
- দেবেষু (deveṣu)among the gods
- দুষ্প্রাপম্ (duṣprāpam)hard to come by
- মনুষ্যেষু (manuṣyeṣu)among men
- ন লভ্যতে (na labhyate)it is not found
- নির্বিঘ্না (nirvighnā)unobstructed
- নিশ্চলা (niścalā)unwavering
- রুদ্রে (rudre)toward Rudra
- ভক্তিঃ (bhaktiḥ)devotion
- অব্যভিচারিণী (avyabhicāriṇī)that never strays
তস্যৈব চ প্রসাদেন ভক্তিরুত্পদ্যতে নৄণাম্ ।
যেন যান্তি পরাং সিদ্ধিং তদ্ভাগবতচেতসঃ ॥ ১৬৭॥ (যে ন)
যেন যান্তি পরাং সিদ্ধিং তদ্ভাগবতচেতসঃ ॥ ১৬৭॥ (যে ন)
- তস্য এব (tasyaiva)of him alone
- চ (ca)and
- প্রসাদেন (prasādena)by the grace
- ভক্তিঃ (bhaktiḥ)devotion
- উত্পদ্যতে (utpadyate)arises
- নৄণাম্ (nṝṇām)in men
- যেন (yena)by which
- যান্তি (yānti)they go
- পরাম্ সিদ্ধিম্ (parāṃ siddhim)to the supreme perfection
- তত্-ভাগবত-চেতসঃ (tad-bhāgavata-cetasaḥ)those whose minds are given over to the Lord
যে সর্বভাবানুগতাঃ প্রপদ্যন্তে মহেশ্বরম্ ।
প্রপন্নবত্সলো দেবঃ সংসারাত্তান্সমুদ্ধরেত্ ॥ ১৬৮॥
প্রপন্নবত্সলো দেবঃ সংসারাত্তান্সমুদ্ধরেত্ ॥ ১৬৮॥
- যে (ye)those who
- সর্ব-ভাব-অনুগতাঃ (sarva-bhāvānugatāḥ)following him with their whole being
- প্রপদ্যন্তে (prapadyante)take refuge in
- মহেশ্বরম্ (maheśvaram)Maheśvara
- প্রপন্ন-বত্সলঃ (prapanna-vatsalaḥ)who holds dear all who take refuge
- দেবঃ (devaḥ)the god
- সংসারাত্ (saṃsārāt)out of the round of existence
- তান্ সমুদ্ধরেত্ (tān samuddharet)lifts them clear
এবমন্যে বিকুর্বন্তি দেবাঃ সংসারমোচনম্ ।
মনুষ্যাণামৃতে দেবং নান্যা শক্তিস্তপোবলম্ ॥ ১৬৯॥
মনুষ্যাণামৃতে দেবং নান্যা শক্তিস্তপোবলম্ ॥ ১৬৯॥
- এবম্ (evam)in this way
- অন্যে (anye)other
- বিকুর্বন্তি (vikurvanti)bring about
- দেবাঃ (devāḥ)gods too
- সংসার-মোচনম্ (saṃsāra-mocanam)release from the round of existence
- মনুষ্যাণাম্ (manuṣyāṇām)for men
- ঋতে দেবম্ (ṛte devam)apart from that God
- ন অন্যা শক্তিঃ (nānyā śaktiḥ)there is no other power
- তপঃ-বলম্ (tapo-balam)nor strength of austerity
ইতি তেনেন্দ্রকল্পেন ভগবান্সদসত্পতিঃ ।
কৃত্তিবাসাঃ স্তুতঃ কৃষ্ণ তণ্ডিনা শুভবুদ্ধিনা ॥ ১৭০॥
কৃত্তিবাসাঃ স্তুতঃ কৃষ্ণ তণ্ডিনা শুভবুদ্ধিনা ॥ ১৭০॥
- ইতি (iti)thus
- তেন (tena)by him
- ইন্দ্র-কল্পেন (indra-kalpena)the peer of Indra
- ভগবান্ (bhagavān)the Blessed Lord
- সত্-অসত্-পতিঃ (sad-asat-patiḥ)master of what is and what is not
- কৃত্তি-বাসাঃ (kṛtti-vāsāḥ)clad in a hide
- স্তুতঃ (stutaḥ)was praised
- কৃষ্ণ (kṛṣṇa)O Kṛṣṇa
- তণ্ডিনা (taṇḍinā)by Taṇḍi
- শুভ-বুদ্ধিনা (śubha-buddhinā)of auspicious understanding
স্তবমেতং ভগবতো ব্রহ্মা স্বযমধারযত্ ।
গীযতে চ স বুদ্ধ্যেত ব্রহ্মা শঙ্করসন্নিধৌ ॥ ১৭১॥
গীযতে চ স বুদ্ধ্যেত ব্রহ্মা শঙ্করসন্নিধৌ ॥ ১৭১॥
- স্তবম্ এতম্ (stavam etam)this hymn
- ভগবতঃ (bhagavataḥ)of the Blessed Lord
- ব্রহ্মা (brahmā)Brahmā
- স্বযম্ (svayam)himself
- অধারযত্ (adhārayat)held fast
- গীযতে (gīyate)it is sung
- চ (ca)and
- সঃ বুদ্ধ্যেত (sa budhyeta)he awakens to it
- ব্রহ্মা (brahmā)Brahmā
- শঙ্কর-সন্নিধৌ (śaṅkara-sannidhau)in the presence of Śaṅkara
ইদং পুণ্যং পবিত্রং চ সর্বদা পাপনাশনম্ ।
যোগদং মোক্ষদং চৈব স্বর্গদং তোষদং তথা ॥ ১৭২॥
যোগদং মোক্ষদং চৈব স্বর্গদং তোষদং তথা ॥ ১৭২॥
- ইদম্ (idam)this
- পুণ্যম্ (puṇyam)holy
- পবিত্রম্ (pavitram)purifying
- চ (ca)and
- সর্বদা (sarvadā)at all times
- পাপ-নাশনম্ (pāpa-nāśanam)destroying sin
- যোগ-দম্ (yoga-dam)it gives yoga
- মোক্ষ-দম্ (mokṣa-dam)it gives release
- চ এব (caiva)and indeed
- স্বর্গ-দম্ (svarga-dam)it gives heaven
- তোষ-দম্ (toṣa-dam)it gives contentment
- তথা (tathā)so too
এবমেতত্পঠন্তে য একভক্ত্যা তু শঙ্করম্ ।
যা গতিঃ সাঙ্খ্যযোগানাং ব্রজন্ত্যেতাং গতিং তদা ॥ ১৭৩॥
যা গতিঃ সাঙ্খ্যযোগানাং ব্রজন্ত্যেতাং গতিং তদা ॥ ১৭৩॥
- এবম্ (evam)in this way
- এতত্ (etat)this
- পঠন্তে (paṭhante)recite
- যে (ye)those who
- এক-ভক্ত্যা (eka-bhaktyā)with undivided devotion
- তু (tu)indeed
- শঙ্করম্ (śaṅkaram)toward Śaṅkara
- যা গতিঃ (yā gatiḥ)whatever goal
- সাঙ্খ্য-যোগানাম্ (sāṅkhya-yogānām)belongs to the followers of Sāṅkhya and Yoga
- ব্রজন্তি (vrajanti)they go
- এতাম্ গতিম্ (etāṃ gatim)to that same goal
- তদা (tadā)then
স্তবমেতং প্রযত্নেন সদা রুদ্রস্য সন্নিধৌ ।
অব্দমেকং চরেদ্ভক্তঃ প্রাপ্নুযাদীপ্সিতং ফলম্ ॥ ১৭৪॥
অব্দমেকং চরেদ্ভক্তঃ প্রাপ্নুযাদীপ্সিতং ফলম্ ॥ ১৭৪॥
- স্তবম্ এতম্ (stavam etam)this hymn
- প্রযত্নেন (prayatnena)with diligence
- সদা (sadā)always
- রুদ্রস্য সন্নিধৌ (rudrasya sannidhau)in the presence of Rudra
- অব্দম্ একম্ (abdam ekam)for one year
- চরেত্ (caret)should he perform
- ভক্তঃ (bhaktaḥ)the devotee
- প্রাপ্নুযাত্ (prāpnuyāt)he would obtain
- ঈপ্সিতম্ ফলম্ (īpsitaṃ phalam)the fruit he desires
এতদ্রহস্যং পরমং ব্রহ্মণো হৃদি সংস্থিতম্ ।
ব্রহ্মা প্রোবাচ শক্রায শক্রঃ প্রোবাচ মৃত্যবে ॥ ১৭৫॥
ব্রহ্মা প্রোবাচ শক্রায শক্রঃ প্রোবাচ মৃত্যবে ॥ ১৭৫॥
- এতত্ (etat)this
- রহস্যম্ (rahasyam)secret
- পরমম্ (paramam)supreme
- ব্রহ্মণঃ হৃদি (brahmaṇo hṛdi)in the heart of Brahmā
- সংস্থিতম্ (saṃsthitam)abides
- ব্রহ্মা (brahmā)Brahmā
- প্রোবাচ (provāca)declared it
- শক্রায (śakrāya)to Śakra
- শক্রঃ (śakraḥ)Śakra
- প্রোবাচ (provāca)declared it
- মৃত্যবে (mṛtyave)to Mṛtyu
মৃত্যুঃ প্রোবাচ রুদ্রেভ্যো রুদ্রেভ্যস্তণ্ডিমাগমত্ ।
মহতা তপসা প্রাপ্তস্তণ্ডিনা ব্রহ্মসদ্মনি ॥ ১৭৬॥
মহতা তপসা প্রাপ্তস্তণ্ডিনা ব্রহ্মসদ্মনি ॥ ১৭৬॥
- মৃত্যুঃ (mṛtyuḥ)Mṛtyu
- প্রোবাচ (provāca)declared it
- রুদ্রেভ্যঃ (rudrebhyaḥ)to the Rudras
- রুদ্রেভ্যঃ (rudrebhyaḥ)from the Rudras
- তণ্ডিম্ আগমত্ (taṇḍim āgamat)it came to Taṇḍi
- মহতা তপসা (mahatā tapasā)by great austerity
- প্রাপ্তঃ (prāptaḥ)obtained
- তণ্ডিনা (taṇḍinā)by Taṇḍi
- ব্রহ্ম-সদ্মনি (brahma-sadmani)in the abode of Brahmā
তণ্ডিঃ প্রোবাচ শুক্রায গৌতমায চ ভার্গবঃ ।
বৈবস্বতায মনবে গৌতমঃ প্রাহ মাধব ॥ ১৭৭॥
বৈবস্বতায মনবে গৌতমঃ প্রাহ মাধব ॥ ১৭৭॥
- তণ্ডিঃ (taṇḍiḥ)Taṇḍi
- প্রোবাচ (provāca)declared it
- শুক্রায (śukrāya)to Śukra
- গৌতমায চ (gautamāya ca)and to Gautama
- ভার্গবঃ (bhārgavaḥ)Bhārgava
- বৈবস্বতায মনবে (vaivasvatāya manave)to Manu Vaivasvata
- গৌতমঃ (gautamaḥ)Gautama
- প্রাহ (prāha)spoke it
- মাধব (mādhava)O Mādhava
নারাযণায সাধ্যায সমাধিষ্ঠায ধীমতে ।
যমায প্রাহ ভগবান্সাধ্যো নারাযণোঽচ্যুতঃ ॥ ১৭৮॥
যমায প্রাহ ভগবান্সাধ্যো নারাযণোঽচ্যুতঃ ॥ ১৭৮॥
- নারাযণায (nārāyaṇāya)to Nārāyaṇa
- সাধ্যায (sādhyāya)the Sādhya
- সমাধিষ্ঠায (samādhiṣṭhāya)established in deep contemplation
- ধীমতে (dhīmate)the wise
- যমায (yamāya)to Yama
- প্রাহ (prāha)spoke it
- ভগবান্ (bhagavān)the Blessed One
- সাধ্যঃ (sādhyaḥ)the Sādhya
- নারাযণঃ (nārāyaṇaḥ)Nārāyaṇa
- অচ্যুতঃ (acyutaḥ)Acyuta
নাচিকেতায ভগবানাহ বৈবস্বতো যমঃ ।
মার্কণ্ডেযায বার্ষ্ণেয নাচিকেতোঽভ্যভাষত ॥ ১৭৯॥
মার্কণ্ডেযায বার্ষ্ণেয নাচিকেতোঽভ্যভাষত ॥ ১৭৯॥
- নাচিকেতায (nāciketāya)to Nāciketa
- ভগবান্ (bhagavān)the Blessed One
- আহ (āha)spoke it
- বৈবস্বতঃ যমঃ (vaivasvato yamaḥ)Yama, son of Vivasvat
- মার্কণ্ডেযায (mārkaṇḍeyāya)to Mārkaṇḍeya
- বার্ষ্ণেয (vārṣṇeya)O Vārṣṇeya
- নাচিকেতঃ (nāciketaḥ)Nāciketa
- অভ্যভাষত (abhyabhāṣata)spoke it out
মার্কণ্ডেযান্মযা প্রাপ্তো নিযমেন জনার্দন ।
তবাপ্যহমমিত্রঘ্ন স্তবং দদ্যাং হ্যবিশ্রুতম্ ॥ ১৮০॥
তবাপ্যহমমিত্রঘ্ন স্তবং দদ্যাং হ্যবিশ্রুতম্ ॥ ১৮০॥
- মার্কণ্ডেযাত্ (mārkaṇḍeyāt)from Mārkaṇḍeya
- মযা (mayā)by me
- প্রাপ্তঃ (prāptaḥ)it was obtained
- নিযমেন (niyamena)by strict observance
- জনার্দন (janārdana)O Janārdana
- তব অপি (tavāpi)to you too
- অহম্ (aham)I
- অমিত্র-ঘ্ন (amitra-ghna)O slayer of foes
- স্তবম্ (stavam)this hymn
- দদ্যাম্ (dadyām)would give
- হি (hi)indeed
- অবিশ্রুতম্ (aviśrutam)one not noised abroad
স্বর্গ্যমারোগ্যমাযুষ্যং ধন্যং বেদেন সংমিতম্ ।
নাস্য বিঘ্নং বিকুর্বন্তি দানবা যক্ষরাক্ষসাঃ ॥ ১৮১॥
নাস্য বিঘ্নং বিকুর্বন্তি দানবা যক্ষরাক্ষসাঃ ॥ ১৮১॥
- স্বর্গ্যম্ (svargyam)leading to heaven
- আরোগ্যম্ (ārogyam)giving health
- আযুষ্যম্ (āyuṣyam)giving long life
- ধন্যম্ (dhanyam)bringing wealth
- বেদেন সংমিতম্ (vedena saṃmitam)a match for the Veda
- ন অস্য (nāsya)against it no
- বিঘ্নম্ (vighnam)obstacle
- বিকুর্বন্তি (vikurvanti)can they work
- দানবাঃ (dānavāḥ)dānavas
- যক্ষ-রাক্ষসাঃ (yakṣa-rākṣasāḥ)yakṣas or rākṣasas
পিশাচা যাতুধানা বা গুহ্যকা ভুজগা অপি ।
যঃ পঠেত শুচিঃ পার্থ ব্রহ্মচারী জিতেন্দ্রিযঃ ।
অভগ্নযোগো বর্ষং তু সোঽশ্বমেধফলং লভেত্ ॥ ১৮২॥
যঃ পঠেত শুচিঃ পার্থ ব্রহ্মচারী জিতেন্দ্রিযঃ ।
অভগ্নযোগো বর্ষং তু সোঽশ্বমেধফলং লভেত্ ॥ ১৮২॥
- পিশাচাঃ (piśācāḥ)piśācas
- যাতুধানাঃ (yātudhānāḥ)yātudhānas
- বা (vā)or
- গুহ্যকাঃ (guhyakāḥ)guhyakas
- ভুজগাঃ (bhujagāḥ)serpents
- অপি (api)even
- যঃ পঠেত (yaḥ paṭheta)whoever recites it
- শুচিঃ (śuciḥ)pure
- পার্থ (pārtha)O Pārtha
- ব্রহ্মচারী (brahmacārī)keeping the vow of continence
- জিত-ইন্দ্রিযঃ (jitendriyaḥ)his senses mastered
- অভগ্ন-যোগঃ (abhagna-yogaḥ)his practice unbroken
- বর্ষম্ তু (varṣaṃ tu)for a year
- সঃ (saḥ)he
- অশ্বমেধ-ফলম্ (aśvamedha-phalam)the fruit of a horse sacrifice
- লভেত্ (labhet)would obtain
ইতি শ্রীমন্মহাভারতে অনুশাসনপর্বণি দানধর্মপর্বণি অষ্টচত্বারিংশোঽধ্যাযঃ ॥ ৪৮ ॥
শ্রীমহাদেবসহস্রনামস্তোত্রং সমাপ্তম্ ।
শ্রীকৃষ্ণার্পণমস্তু ।
শ্রীশিবার্পণমস্তু ।
