śrībhagavānuvāca
yatte'haṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā || 1 ||
- śrībhagavānthe Blessed Lord (śrī:blessed | bhagavān:Lord)
- uvācasaid
- bhūyaḥagain
- evaindeed
- mahābāhoO mighty-armed (mahā:great | bāho:armed)
- śṛṇulisten
- memy
- paramaṃsupreme
- vacaḥword
- yatwhich
- teto you
- ahamI
- prīyamāṇāyato the delighted one
- vakṣyāmiwill declare
- hitakāmyayāwishing welfare (hita:welfare | kāmyayā:wishing)
ahamādirhi devānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ || 2 ||
- nanot
- memy
- viduḥknow
- suragaṇāḥhosts of heaven (sura:heavenly beings | gaṇāḥ:hosts)
- prabhavamorigin
- nanot
- maharṣayaḥgreat RISHIS (maha:great | ṛṣayaḥ:RISHIS)
- ahamI
- ādiḥsource
- hiindeed
- devānāṃof the DEVAS
- maharṣīṇāṃof the RISHIS (maha:great | ṛṣīṇāṃ:of the RISHIS)
- caand
- sarvaśaḥin every way
asammūḍhaḥ sa martyeṣu sarvapāpaiḥ pramucyate || 3 ||
- yaḥwho
- māmMe
- ajamunborn
- anādimbeginningless
- caand
- vettiknows
- lokamaheśvaramgreat Lord of the worlds (loka:worlds | maheśvaram:great Lord)
- asammūḍhaḥundeluded
- saḥhe
- martyeṣuamongst mortals
- sarvapāpaiḥfrom all sins (sarva:all | pāpaiḥ:sins)
- pramucyateis liberated
sukhaṃ duḥkhaṃ bhavo'bhāvo bhayaṃ cābhayameva ca || 4 ||
- buddhiḥintellect
- jñānamwisdom
- asammohaḥnon-delusion
- kṣamāforgiveness
- satyaṃtruth
- damaḥself-restraint
- śamaḥcalmness
- sukhaṃhappiness
- duḥkhaṃpain
- bhavaḥbirth
- abhāvaḥdeath
- bhayamfear
- caand
- abhayamfearlessness
- evaalso
- caand
bhavanti bhāvā bhūtānāṃ matta eva pṛthagvidhāḥ || 5 ||
- ahiṃsānon-injury
- samatāequanimity
- tuṣṭiḥcontentment
- tapaḥausterity
- dānambeneficence
- yaśaḥfame
- ayaśaḥinfamy
- bhavantiarise
- bhāvāḥqualities
- bhūtānāmof beings
- mattaḥfrom Me
- evaalone
- pṛthagvidhāḥdifferent kinds (pṛthak:different | vidhāḥ:kinds)
madbhāvā mānasā jātā yeṣāṃ loka imāḥ prajāḥ || 6 ||
- maharṣayaḥgreat sages (mahā:great | ṛṣayaḥ:sages)
- saptaseven
- pūrveancient
- catvāraḥfour
- manavaḥManus
- tathāalso
- madbhāvāḥpossessed of powers like Me (mat:my | bhāvāḥ:states or powers)
- mānasāḥborn of mind
- jātāḥborn
- yeṣāmof whom
- lokein the world
- imāḥthese
- prajāḥcreatures
so'vikampena yogena yujyate nātra saṃśayaḥ || 7 ||
- etāmthis
- vibhūtimmanifestation
- yogamyoga
- caand
- mamamy
- yaḥwho
- vettiknows
- tattvataḥin truth
- saḥhe
- avikampenatremorless
- yogenaby yoga
- yujyateis united
- nanot
- atrahere
- saṃśayaḥdoubt
iti matvā bhajante māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ || 8 ||
- ahamI
- sarvasyaof all
- prabhavaḥsource
- mattaḥfrom me
- sarvameverything
- pravartateevolves
- itithus
- matvāunderstanding
- bhajanteworship
- māmme
- budhāḥthe wise
- bhāvasamanvitāḥendowed with loving consciousness (bhāva:feeling, consciousness | samanvitāḥ:endowed with)
kathayantaśca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca || 9 ||
- maccittāminds resting in Me (mat:in Me | cittāḥ:minds)
- madgataprāṇāsenses absorbed in Me (mat:in Me | gata:absorbed | prāṇāḥ:senses)
- bodhayantaḥenlightening
- parasparamone another
- kathayantaḥspeaking
- caand
- māṃof Me
- nityaṃalways
- tuṣyantiare satisfied
- caand
- ramantidelighted
- caand
dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena māmupayānti te || 10 ||
- teṣāmof them
- satatayuktānāmever-steadfast (satata:constant | yuktānām:of the united)
- bhajatāmworshipping
- prītipūrvakamwith love (prīti:love | pūrvakam:preceded by)
- dadāmiI give
- buddhiyogamBuddhi Yoga (buddhi:intelligence | yogam:union)
- tamthat
- yenaby which
- māmto Me
- upayānticome
- tethey
nāśayāmyātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā || 11 ||
- teṣāmof them
- evaindeed
- anukampā-anukampā-arthamfor the sake of compassion (anukampā:compassion | artham:for the sake of)
- ahamI
- ajñānajamborn of ignorance (ajñāna:ignorance | jam:born of)
- tamaḥdarkness
- nāśayāmiI destroy
- ātmabhāvasthaḥdwelling within their hearts (ātma:self | bhāva:state | sthaḥ:dwelling)
- jñānadīpenaby the lamp of knowledge (jñāna:knowledge | dīpena:by the lamp)
- bhāsvatāluminous
puruṣaṃ śāśvataṃ divyamādidevamajaṃ vibhum || 12 ||
- arjunaArjuna
- uvācasaid
- paramsupreme
- brahmaBrahman
- paramsupreme
- dhāmaabode
- pavitraṃpurifier
- paramamsupreme
- bhavānyou
- puruṣamperson
- śāśvataṃeternal
- divyamdivine
- ādidevamprimeval god (ādi:primeval | devam:god)
- ajaṃunborn
- vibhumomnipresent
asito devalo vyāsaḥ svayaṃ caiva bravīṣi me || 13 ||
- āhuḥdeclare
- tvāmYou
- ṛṣayaḥsages
- sarveall
- devarṣiḥdivine sage (deva:divine | ṛṣiḥ:sage)
- nāradaḥNarada
- tathāalso
- asitaḥAsita
- devalaḥDevala
- vyāsaḥVyasa
- svayamYourself
- caand
- evaindeed
- bravīṣisay
- meto me
na hi te bhagavanvyaktiṃ vidurdevā na dānavāḥ || 14 ||
- sarvamall
- etatthis
- ṛtamtruth
- manyeI believe
- yatthat
- māmto me
- vadasiyou say
- keśavaO Keshava
- nanot
- hiindeed
- teyour
- bhagavanO Blessed Lord
- vyaktimmanifestation
- viduḥknow
- devāḥthe Devas
- nanor
- dānavāḥthe Danavas
bhūtabhāvana bhūteśa devadeva jagatpate || 15 ||
- svayamby yourself
- evaindeed
- ātmanāby the self
- ātmānamyourself
- vetthayou know
- tvaṃyou
- puruṣottamaSupreme Person (puruṣa:person | uttama:supreme)
- bhūtabhāvanaSource of beings (bhūta:beings | bhāvana:source)
- bhūteśaLord of beings (bhūta:beings | īśa:lord)
- devadevaGod of gods (deva:god | deva:god)
- jagatpateRuler of the world (jagat:world | pati:ruler)
yābhirvibhūtibhirlokānimāṃstvaṃ vyāpya tiṣṭhasi || 16 ||
- vaktumto speak
- arhasiyou should
- aśeṣeṇawithout reserve
- divyāḥdivine
- hiindeed
- ātmavibhūtayaḥdivine glories (ātma:self | vibhūtayaḥ:glories)
- yābhiḥby which
- vibhūtibhiḥby glories
- lokānworlds
- imānthese
- tvamyou
- vyāpyapervading
- tiṣṭhasiexist
keṣu keṣu ca bhāveṣu cintyo'si bhagavanmayā || 17 ||
- kathaṃhow
- vidyāmshall I know
- ahamI
- yoginamO Yogi
- tvāmYou
- sadāalways
- paricintayanmeditating
- keṣuin which
- keṣuin which
- caand
- bhāveṣuaspects
- cintyaḥto be thought of
- asiare
- bhagavanO Blessed Lord
- mayāby me
bhūyaḥ kathaya tṛptirhi śṛṇvato nāsti me'mṛtam || 18 ||
- vistareṇain detail
- ātmanaḥof your
- yogaṃYOGA-power
- vibhūtiṃImmanent glory
- caand
- janārdanaO Janardana
- bhūyaḥagain
- kathayatell
- tṛptiḥsatisfaction
- hiindeed
- śṛṇvataḥhearing
- nanot
- astiis
- memy
- amṛtamnectar-like speech
prādhānyataḥ kuruśreṣṭha nāstyanto vistarasya me || 19 ||
- śrībhagavānuvācaThe Blessed Lord said (śrī:blessed | bhagavān:Lord | uvāca:said)
- hantaalas
- teto you
- kathayiṣyāmiI will declare
- divyāḥdivine
- hiindeed
- ātmavibhūtayaḥmy divine glories (ātma:self | vibhūtayaḥ:glories)
- prādhānyataḥin their prominence
- kuruśreṣṭhaO best of the Kurus (kuru:Kurus | śreṣṭha:best)
- nano
- astiis
- antaḥend
- vistarasyaof the details
- memy
ahamādiśca madhyaṃ ca bhūtānāmanta eva ca || 20 ||
- ahamI
- ātmāSelf
- guḍākeśaO Gudakesha
- sarvabhūtāśayasthitaḥseated in all beings' hearts (sarva:all | bhūta:beings | āśaya:hearts | sthitaḥ:seated)
- ahamI
- ādiḥBeginning
- caand
- madhyamMiddle
- caand
- bhūtānāmof beings
- antaḥEnd
- evaindeed
- caand
marīcirmarutāmasmi nakṣatrāṇāmahaṃ śaśī || 21 ||
- ādityānāmof the Ādityas
- ahamI am
- viṣṇuḥViṣṇu
- jyotiṣāmof luminaries
- raviḥthe Sun
- aṃśumānradiant
- marīciḥMarīci
- marutāmof the Maruts
- asmiam I
- nakṣatrāṇāmof asterisms
- ahamI am
- śaśīthe moon
indriyāṇāṃ manaścāsmi bhūtānāmasmi cetanā || 22 ||
- vedānāmof the Vedas
- sāmavedaḥSama Veda (sāma:Sama | vedaḥ:Veda)
- asmiI am
- devānāmof the gods
- asmiI am
- vāsavaḥIndra
- indriyāṇāmof the senses
- manaḥmind
- caand
- asmiI am
- bhūtānāmof living beings
- asmiI am
- cetanāintelligence
vasūnāṃ pāvakaścāsmi meruḥ śikhariṇāmaham || 23 ||
- rudrāṇāmof the Rudras
- śaṅkaraḥShankara
- caand
- asmiI am
- vitteśaḥLord of wealth (vitta:wealth | īśaḥ:Lord)
- yakṣarakṣasāmof Yakshas and Rakshasas (yakṣa:Yakshas | rakṣasām:of Rakshasas)
- vasūnāmof the Vasus
- pāvakaḥPavaka (Agni)
- caand
- asmiI am
- meruḥMeru
- śikhariṇāmof the mountains
- ahamI
senānīnāmahaṃ skandaḥ sarasāmasmi sāgaraḥ || 24 ||
- purodhasāmof the priests
- caand
- mukhyamchief
- māmme
- viddhiknow
- pārthaO Partha
- bṛhaspatimBrihaspati
- senānīnāmof the generals
- ahamI am
- skandaḥSkanda
- sarasāmof the lakes
- asmiam
- sāgaraḥocean
yajñānāṃ japayajño'smi sthāvarāṇāṃ himālayaḥ || 25 ||
- maharṣīṇāmamong the great Rishis (maha:great | ṛṣīṇām:of the Rishis)
- bhṛguḥBhrigu
- ahamI am
- girāmamong words
- asmiam
- ekamone
- akṣaramsyllable
- yajñānāmamong sacrifices
- japayajñaḥsacrifice of silent repetition (japa:silent repetition | yajñaḥ:sacrifice)
- asmiam
- sthāvarāṇāmamong immovable things
- himālayaḥthe Himalayas
gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilo muniḥ || 26 ||
- aśvatthaḥthe Ashvattha tree
- sarvavṛkṣāṇāṃof all trees (sarva:all | vṛkṣāṇāṃ:of trees)
- devarṣīṇāṃof divine sages (deva:divine | ṛṣīṇāṃ:of sages)
- caand
- nāradaḥNarada
- gandharvāṇāṃof Gandharvas
- citrarathaḥChitraratha
- siddhānāṃof perfected ones
- kapilaḥKapila
- muniḥsage
airāvataṃ gajendrāṇāṃ narāṇāṃ ca narādhipam || 27 ||
- uccaiḥśravasam aśvānāmof horses, Uccaiḥśravas (uccaiḥśravasam:Uccaiḥśravas | aśvānām:of horses)
- viddhiknow
- māmme
- amṛtodbhavamborn of nectar (amṛta:nectar | udbhavam:born of)
- airāvatamAiravata
- gajendrāṇāmof lordly elephants (gaja:elephant | indrāṇām:of lords)
- narāṇāmof men
- caand
- narādhipamking (nara:man | adhipam:lord)
prajanaścāsmi kandarpaḥ sarpāṇāmasmi vāsukiḥ || 28 ||
- āyudhānāmamong weapons
- ahamI am
- vajraṃthunderbolt
- dhenūnāmamong cows
- asmiI am
- kāmadhukKamadhuk (wish-fulfilling cow)
- prajanaḥcause for offspring
- caand
- asmiI am
- kandarpaḥKandarpa (Cupid)
- sarpāṇāmamong serpents
- asmiI am
- vāsukiḥVasuki
pitṝṇāmaryamā cāsmi yamaḥ saṃyamatāmaham || 29 ||
- anantaḥAnanta
- caand
- asmiI am
- nāgānāṃamong the Nagas (nāga:Naga | ānāṃ:among)
- varuṇaḥVaruna
- yādasāmamong water deities (yāda:water deity | sām:among)
- ahamI
- pitṝṇāmamong the ancestors (pitṛ:ancestor | ṇām:among)
- aryamāAryama
- caand
- asmiI am
- yamaḥYama
- saṃyamatāmamong controllers (saṃyama:control | tām:among)
- ahamI
mṛgāṇāṃ ca mṛgendro'haṃ vainateyaśca pakṣiṇām || 30 ||
- prahlādaḥPrahlada
- caand
- asmiI am
- daityānāmamong Daityas
- kālaḥTime
- kalayatāmamong reckoners
- ahamI
- mṛgāṇāmamong animals
- caand
- mṛgendraḥLord-of-beasts (Lion) (mṛga:beast | indra:lord)
- ahamI
- vainateyaḥVainateya (Garuda)
- caand
- pakṣiṇāmamong birds
jhaṣāṇāṃ makaraścāsmi srotasāmasmi jāhnavī || 31 ||
- pavanaḥwind
- pavatāmof purifiers
- asmiI am
- rāmaḥRama
- śastrabhṛtāmof warriors (śastra:weapon | bhṛtām:bearers)
- ahamI
- jhaṣāṇāmof fishes
- makaraḥshark
- caand
- asmiI am
- srotasāmof rivers
- asmiI am
- jāhnavīGanges
adhyātmavidyā vidyānāṃ vādaḥ pravadatāmaham || 32 ||
- sargāṇāmof creations
- ādibeginning
- antaḥend
- caand
- madhyammiddle
- caalso
- evaindeed
- ahamI
- arjunaO Arjuna
- adhyātmavidyāScience of the Self (adhyātma:of the Self | vidyā:science)
- vidyānāmof sciences
- vādaḥlogic
- pravadatāmof arguments
- ahamI
ahamevākṣayaḥ kālo dhātāhaṃ viśvatomukhaḥ || 33 ||
- akṣarāṇāmamong letters
- akāraḥthe letter 'A'
- asmiI am
- dvandvaḥdual (co-ordinates)
- sāmāsikasyaof compounds
- caand
- ahamI
- evaindeed
- akṣayaḥinexhaustible
- kālaḥtime
- dhātādispenser
- ahamI
- viśvatomukhaḥhaving faces in all directions (viśvataḥ:in all directions | mukhaḥ:faces)
kīrtiḥ śrīrvākca nārīṇāṃ smṛtirmedhā dhṛtiḥ kṣamā || 34 ||
- mṛtyuḥdeath
- sarvaharaḥall-devouring (sarva:all | haraḥ:devouring)
- caand
- ahamI am
- udbhavaḥprosperity
- caand
- bhaviṣyatāmof those to be
- kīrtiḥfame
- śrīḥprosperity
- vākspeech
- caand
- nārīṇāmof women
- smṛtiḥmemory
- medhāintelligence
- dhṛtiḥfirmness
- kṣamāforgiveness
māsānāṃ mārgaśīrṣo'hamṛtūnāṃ kusumākaraḥ || 35 ||
- bṛhatsāmaBrihat-Saman (bṛhat:great | sāma:Saman hymn)
- tathāalso
- sāmnāmof hymns
- gāyatrīGayatri
- chandasāmof metres
- ahamI am
- māsānāmof months
- mārgaśīrṣaḥMargashirsha
- ahamI am
- ṛtūnāmof seasons
- kusumākaraḥflowery spring (kusuma:flower | ākara:abundance)
jayo'smi vyavasāyo'smi sattvaṃ sattvavatāmaham || 36 ||
- dyūtaṃgambling
- chalayatāmof the fraudulent
- asmiI am
- tejaḥsplendour
- tejasvināmof the splendid
- ahamI
- jayaḥvictory
- asmiI am
- vyavasāyaḥindustry
- asmiI am
- sattvaṃgoodness
- sattvavatāmin those who are determined
- ahamI
munīnāmapyahaṃ vyāsaḥ kavīnāmuśanā kaviḥ || 37 ||
- vṛṣṇīnāmamong the Vrishnis (vṛṣṇi:Vrishnis | nām:among)
- vāsudevaḥVasudeva
- asmiI am
- pāṇḍavānāmamong the Pandavas (pāṇḍava:Pandavas | nām:among)
- dhanañjayaḥDhananjaya
- munīnāmamong the Munis (muni:Munis | nām:among)
- apialso
- ahamI
- vyāsaḥVyasa
- kavīnāmamong the poets (kavi:poets | nām:among)
- uśanāUshana
- kaviḥpoet
maunaṃ caivāsmi guhyānāṃ jñānaṃ jñānavatāmaham || 38 ||
- daṇḍaḥsceptre
- damayatāmamong punishers
- asmiI am
- nītiḥstatesmanship
- asmiI am
- jigīṣatāmamong those who seek victory
- maunamsilence
- caand
- evaalso
- asmiI am
- guhyānāmamong secrets
- jñānamknowledge
- jñānavatāmamong knowers
- ahamI
na tadasti vinā yatsyānmayā bhūtaṃ carācaram || 39 ||
- yatwhich
- caand
- apialso
- sarvabhūtānāmof all beings (sarva:all | bhūtānām:of beings)
- bījamseed
- tatthat
- ahamI
- arjunaO Arjuna
- nanot
- tatthat
- astiexists
- vināwithout
- yatwhich
- syātwould be
- mayāby Me
- bhūtambeing
- carācarammoving and unmoving (cara:moving | acara:unmoving)
eṣa tūddeśataḥ prokto vibhūtervistaro mayā || 40 ||
- nanot
- antaḥend
- astiis
- mamamy
- divyānāmof divine
- vibhūtīnāmglories
- parantapaO Parantapa
- eṣaḥthis
- tubut
- uddeśataḥbriefly
- proktaḥstated
- vibhūteḥof glory
- vistaraḥexpansion
- mayāby me
tattadevāvagaccha tvaṃ mama tejoṃ'śasambhavam || 41 ||
- yadyatwhatever
- vibhūtimatglorious
- sattvaṃbeing
- śrīmadprosperous
- ūrjitampowerful
- evaindeed
- vāor
- tattatthat
- evaindeed
- avagacchaknow
- tvaṃyou
- mamamy
- tejaḥsplendour
- aṃśasambhavammanifestation of a part (aṃśa:part | sambhavam:manifestation)
viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat || 42 ||
- athavāor
- bahunāby much
- etenaby this
- kiṃwhat
- jñātenaby knowing
- tavato you
- arjunaArjuna
- viṣṭabhyapervading
- ahamI
- idaṃthis
- kṛtsnamentire
- ekāṃśenaby one part (eka:one | aṃśena:by part)
- sthitaḥsituated
- jagatworld
śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde vibhūtiyogo nāma daśamo'dhyāyaḥ ||10 ||
