ওঁ শ্রী পরমাত্মনে নমঃ
অথ অষ্টমোঽধ্যাযঃ ।
অক্ষরপরব্রহ্মযোগঃ
অর্জুন উবাচ
অক্ষরপরব্রহ্মযোগঃ
অর্জুন উবাচ
কিং তদ্ব্রহ্ম কিমধ্যাত্মং কিং কর্ম পুরুষোত্তম ।
অধিভূতং চ কিং প্রোক্তমধিদৈবং কিমুচ্যতে ॥ 1 ॥
অধিভূতং চ কিং প্রোক্তমধিদৈবং কিমুচ্যতে ॥ 1 ॥
- অর্জুন (arjuna)Arjuna
- উবাচ (uvāca)said
- কিং (kiṃ)what
- তত্ (tad)that
- ব্রহ্ম (brahma)Brahman
- কিম্ (kim)what
- অধ্যাত্মম্ (adhyātmaṃ)spiritual self
- কিং (kiṃ)what
- কর্ম (karma)action
- পুরুষোত্তম (puruṣottama)O best among men (puruṣa:man | uttama:best)
- অধিভূতম্ (adhibhūtaṃ)pertaining to elements
- চ (ca)and
- কিং (kiṃ)what
- প্রোক্তম্ (proktam)is declared
- অধিদৈবম্ (adhidaivaṃ)pertaining to deities
- কিম্ (kim)what
- উচ্যতে (ucyate)is said
অধিযজ্ঞঃ কথং কোঽত্র দেহেঽস্মিন্মধুসূদন ।
প্রযাণকালে চ কথং জ্ঞেযোঽসি নিযতাত্মভিঃ ॥ 2 ॥
প্রযাণকালে চ কথং জ্ঞেযোঽসি নিযতাত্মভিঃ ॥ 2 ॥
- অধিযজ্ঞঃ (adhiyajñaḥ)the presiding deity of sacrifice (adhi:presiding over | yajñaḥ:sacrifice)
- কথং (kathaṃ)how
- কঃ (kaḥ)who
- অত্র (atra)here
- দেহে (dehe)in the body
- অস্মিন্ (asmin)this
- মধুসূদন (madhusūdana)O destroyer of Madhu (madhu:Madhu | sūdana:destroyer)
- প্রযাণকালে (prayāṇakāle)at the time of departure (prayāṇa:departure | kāle:at the time)
- চ (ca)and
- কথং (kathaṃ)how
- জ্ঞেযঃ (jñeyaḥ)to be known
- অসি (asi)are you
- নিযতাত্মভিঃ (niyatātmabhiḥ)by the self-controlled (niyata:controlled | ātmabhiḥ:by the selves)
শ্রীভগবানুবাচ
অক্ষরং ব্রহ্ম পরমং স্বভাবোঽধ্যাত্মমুচ্যতে ।
ভূতভাবোদ্ভবকরো বিসর্গঃ কর্মসঞ্জ্ঞিতঃ ॥ 3 ॥
ভূতভাবোদ্ভবকরো বিসর্গঃ কর্মসঞ্জ্ঞিতঃ ॥ 3 ॥
- শ্রীভগবানুবাচ (śrībhagavān uvāca)The Blessed Lord said (śrī:blessed | bhagavān:Lord | uvāca:said)
- অক্ষরং (akṣaram)imperishable
- ব্রহ্ম (brahma)Brahman
- পরমং (paramam)supreme
- স্বভাবঃ (svabhāvaḥ)essential nature
- অধ্যাত্মম্ (adhyātmam)Self-knowledge
- উচ্যতে (ucyate)is called
- ভূতভাবোদ্ভবকরঃ (bhūtabhāvodbhavakaraḥ)creative force causing manifestation (bhūta:beings | bhāva:state | udbhava:arising | karaḥ:causing)
- বিসর্গঃ (visargaḥ)creative force
- কর্মসংজ্ঞিতঃ (karmasaṃjñitaḥ)called work (karma:work | saṃjñitaḥ:called)
অধিভূতং ক্ষরো ভাবঃ পুরুষশ্চাধিদৈবতম্ ।
অধিযজ্ঞোঽহমেবাত্র দেহে দেহভৃতাং বর ॥ 4 ॥
অধিযজ্ঞোঽহমেবাত্র দেহে দেহভৃতাং বর ॥ 4 ॥
- অধিভূতং (adhibhūtam)pertaining to elements (adhi:pertaining to | bhūtam:elements)
- ক্ষরঃ (kṣaraḥ)perishable
- ভাবঃ (bhāvaḥ)nature
- পুরুষঃ (puruṣaḥ)the person
- চ (ca)and
- অধিদৈবতম্ (adhidaivatam)pertaining to divinity (adhi:pertaining to | daivatam:divinity)
- অধিযজ্ঞঃ (adhiyajñaḥ)pertaining to sacrifice (adhi:pertaining to | yajñaḥ:sacrifice)
- অহম্ (aham)I
- এব (eva)indeed
- অত্র (atra)here
- দেহে (dehe)in the body
- দেহভৃতাম্ (dehabhṛtām)of the embodied (deha:body | bhṛtām:of the bearers)
- বর (vara)best
অন্তকালে চ মামেব স্মরন্মুক্ত্বা কলেবরম্ ।
যঃ প্রযাতি স মদ্ভাবং যাতি নাস্ত্যত্র সংশযঃ ॥ 5 ॥
যঃ প্রযাতি স মদ্ভাবং যাতি নাস্ত্যত্র সংশযঃ ॥ 5 ॥
- অন্তকালে (antakāle)at the time of death (anta:end | kāle:at the time)
- চ (ca)and
- মাম্ (mām)Me
- এব (eva)alone
- স্মরন্ (smaran)remembering
- মুক্ত্বা (muktvā)having left
- কলেবরম্ (kalevaram)the body
- যঃ (yaḥ)who
- প্রযাতি (prayāti)goes forth
- স (sa)he
- মদ্ভাবম্ (madbhāvam)My being (mad:My | bhāvam:being)
- যাতি (yāti)attains
- ন (na)no
- অস্তি (asti)is
- অত্র (atra)here
- সংশযঃ (saṃśayaḥ)doubt
যং যং বাপি স্মরন্ভাবং ত্যজত্যন্তে কলেবরম্ ।
তং তমেবৈতি কৌন্তেয সদা তদ্ভাবভাবিতঃ ॥ 6 ॥
তং তমেবৈতি কৌন্তেয সদা তদ্ভাবভাবিতঃ ॥ 6 ॥
- যং (yaṃ)whosoever
- যং (yaṃ)whosoever
- বা (vā)or
- অপি (api)also
- স্মরন্ (smaran)remembering
- ভাবং (bhāvam)being
- ত্যজতি (tyajati)leaves
- অন্তে (ante)at the end
- কলেবরম্ (kalevaram)body
- তম্ (tam)to that
- তম্ (tam)to that
- এব (eva)only
- এতি (eti)goes
- কৌন্তেয (kaunteya)O son of Kunti
- সদা (sadā)always
- তদ্ভাবভাবিতঃ (tadbhāvabhāvitaḥ)because of constant thought (tad:that | bhāva:thought | bhāvitaḥ:imbued with)
তস্মাত্সর্বেষু কালেষু মামনুস্মর যুধ্য চ ।
ময্যর্পিতমনোবুদ্ধির্মামেবৈষ্যস্যসংশযম্ ॥ 7 ॥
ময্যর্পিতমনোবুদ্ধির্মামেবৈষ্যস্যসংশযম্ ॥ 7 ॥
- তস্মাত্ (tasmāt)therefore
- সর্বেষু (sarveṣu)in all
- কালেষু (kāleṣu)times
- মাম্ (mām)Me
- অনুস্মর (anusmara)remember
- যুধ্য (yudhya)fight
- চ (ca)and
- মযি (mayi)in Me
- অর্পিত (arpita)fixed
- মনোবুদ্ধিঃ (manobuddhiḥ)mind and intellect (manaḥ:mind | buddhiḥ:intellect)
- মাম্ (mām)Me
- এব (eva)alone
- এষ্যসি (eṣyasi)you shall come
- অসংশযম্ (asaṃśayam)doubtless
অভ্যাসযোগযুক্তেন চেতসা নান্যগামিনা ।
পরমং পুরুষং দিব্যং যাতি পার্থানুচিন্তযন্ ॥ 8 ॥
পরমং পুরুষং দিব্যং যাতি পার্থানুচিন্তযন্ ॥ 8 ॥
- অভ্যাসযোগযুক্তেন (abhyāsayogayuktena)by practice and yoga (abhyāsa:practice | yoga:yoga | yuktena:by being united)
- চেতসা (cetasā)by the mind
- ন (na)not
- অন্যগামিনা (anyagāminā)going to another (anya:another | gāminā:going)
- পরমং (paramaṃ)supreme
- পুরুষং (puruṣaṃ)person
- দিব্যং (divyaṃ)divine
- যাতি (yāti)goes
- পার্থ (pārtha)O Partha
- অনুচিন্তযন্ (anucintayan)meditating
কবিং পুরাণমনুশাসিতারমণোরণীযংসমনুস্মরেদ্যঃ।
সর্বস্য ধাতারমচিন্ত্যরূপমাদিত্যবর্ণং তমসঃ পরস্তাত্ ॥ 9 ॥
সর্বস্য ধাতারমচিন্ত্যরূপমাদিত্যবর্ণং তমসঃ পরস্তাত্ ॥ 9 ॥
- কবিং (kavim)the poet
- পুরাণম্ (purāṇam)ancient
- অনুশাসিতারম্ (anuśāsitāram)the ruler
- অণোঃ (aṇoḥ)than the atom
- অণীযাংসম্ (aṇīyāṃsam)minuter
- অনুস্মরেত্ (anusmaret)meditates upon
- যঃ (yaḥ)whosoever
- সর্বস্য (sarvasya)of all
- ধাতারম্ (dhātāram)the supporter
- অচিন্ত্যরূপম্ (acintyarūpam)of inconceivable form (acintya:inconceivable | rūpam:form)
- আদিত্যবর্ণম্ (ādityavarṇam)effulgent like the sun (āditya:sun | varṇam:effulgent)
- তমসঃ (tamasaḥ)of darkness
- পরস্তাত্ (parastāt)beyond
প্রযাণকালে মনসাচলেন ভক্ত্যা যুক্তো যোগবলেন চৈব।
ভ্রুবোর্মধ্যে প্রাণমাবেশ্য সম্যক্স তং পরং পুরুষমুপৈতি দিব্যম্ ॥ 10 ॥
ভ্রুবোর্মধ্যে প্রাণমাবেশ্য সম্যক্স তং পরং পুরুষমুপৈতি দিব্যম্ ॥ 10 ॥
- প্রযাণকালে (prayāṇakāle)at the time of departure (prayāṇa:departure | kāle:at the time)
- মনসা (manasā)with the mind
- অচলেন (acalena)unshaken
- ভক্ত্যা (bhaktyā)with devotion
- যুক্তঃ (yuktaḥ)engaged
- যোগবলেন (yogabalena)by the power of yoga (yoga:yoga | balena:by the power)
- চ (ca)and
- এব (eva)indeed
- ভ্রুবোঃ (bhruvoḥ)of the eyebrows
- মধ্যে (madhye)between
- প্রাণম্ (prāṇam)breath
- আবেশ্য (āveśya)fixing
- সম্যক্ (samyak)properly
- সঃ (saḥ)he
- তম্ (tam)that
- পরম্ (param)supreme
- পুরুষম্ (puruṣam)Purusha
- উপৈতি (upaiti)reaches
- দিব্যম্ (divyam)resplendent
যদক্ষরং বেদবিদো বদন্তি বিশন্তি যদ্যতযো বীতরাগাঃ।
যদিচ্ছন্তো ব্রহ্মচর্যং চরন্তি তত্তে পদং সঙ্গ্রহেণ প্রবক্ষ্যে ॥ 11 ॥
যদিচ্ছন্তো ব্রহ্মচর্যং চরন্তি তত্তে পদং সঙ্গ্রহেণ প্রবক্ষ্যে ॥ 11 ॥
- যত্ (yat)which
- অক্ষরম্ (akṣaram)imperishable
- বেদবিদঃ (vedavidaḥ)VEDA-knowers (veda:VEDA | vidaḥ:knowers)
- বদন্তি (vadanti)declare
- বিশন্তি (viśanti)enter
- যত্ (yat)which
- যতযঃ (yatayaḥ)self-controlled
- বীতরাগাঃ (vītarāgāḥ)desire-freed (vīta:freed | rāgāḥ:desires)
- যত্ (yat)which
- ইচ্ছন্তঃ (icchantaḥ)desiring
- ব্রহ্মচর্যম্ (brahmacaryam)BRAHMCHARYA
- চরন্তি (caranti)practise
- তত্ (tat)that
- তে (te)to thee
- পদং (padam)goal
- সঙ্গ্রহেণ (saṅgraheṇa)in brief
- প্রবক্ষ্যে (pravakṣye)I will declare
সর্বদ্বারাণি সংযম্য মনো হৃদি নিরুধ্য চ ।
মূর্ধ্ন্যাধাযাত্মনঃ প্রাণমাস্থিতো যোগধারণাম্ ॥ 12 ॥
মূর্ধ্ন্যাধাযাত্মনঃ প্রাণমাস্থিতো যোগধারণাম্ ॥ 12 ॥
- সর্বদ্বারাণি (sarvadvārāṇi)all gates (sarva:all | dvārāṇi:gates)
- সংযম্য (saṃyamya)having controlled
- মনো (mano)mind
- হৃদি (hṛdi)in the heart
- নিরুধ্য (nirudhya)having confined
- চ (ca)and
- মূর্ধ্নি (mūrdhni)in the head
- আধায (ādhāya)having fixed
- আত্মনঃ (ātmanaḥ)of the self
- প্রাণম্ (prāṇam)life-breath
- আস্থিতঃ (āsthitaḥ)engaged
- যোগধারণাম্ (yogadhāraṇām)practice of concentration (yoga:concentration | dhāraṇām:practice)
ওমিত্যেকাক্ষরং ব্রহ্ম ব্যাহরন্মামনুস্মরন্ ।
যঃ প্রযাতি ত্যজন্দেহং স যাতি পরমাং গতিম্ ॥ 13 ॥
যঃ প্রযাতি ত্যজন্দেহং স যাতি পরমাং গতিম্ ॥ 13 ॥
- ওম্ (om)OM
- ইতি (iti)thus
- একাক্ষরং (ekākṣaram)one-syllabled (eka:one | akṣaram:syllable)
- ব্রহ্ম (brahma)Brahman
- ব্যাহরন্ (vyāharan)uttering
- মাম্ (mām)Me
- অনুস্মরন্ (anusmaran)remembering
- যঃ (yaḥ)who
- প্রযাতি (prayāti)departs
- ত্যজন্ (tyajan)leaving
- দেহং (deham)body
- স (sa)he
- যাতি (yāti)attains
- পরমাং (paramām)Supreme
- গতিম্ (gatim)Goal
অনন্যচেতাঃ সততং যো মাং স্মরতি নিত্যশঃ ।
তস্যাহং সুলভঃ পার্থ নিত্যযুক্তস্য যোগিনঃ ॥ 14 ॥
তস্যাহং সুলভঃ পার্থ নিত্যযুক্তস্য যোগিনঃ ॥ 14 ॥
- অনন্যচেতাঃ (ananyacetāḥ)with undistracted mind (ananya:undistracted | cetāḥ:mind)
- সততং (satatam)always
- যঃ (yaḥ)who
- মাম্ (mām)Me
- স্মরতি (smarati)remembers
- নিত্যশঃ (nityaśaḥ)constantly
- তস্য (tasya)to him
- অহম্ (aham)I
- সুলভঃ (sulabhaḥ)easily attainable
- পার্থ (pārtha)O Partha
- নিত্যযুক্তস্য (nityayuktasya)of the ever-steadfast (nitya:ever | yuktasya:of the steadfast)
- যোগিনঃ (yoginaḥ)of the Yogi
মামুপেত্য পুনর্জন্ম দুঃখালযমশাশ্বতম্ ।
নাপ্নুবন্তি মহাত্মানঃ সংসিদ্ধিং পরমাং গতাঃ ॥ 15 ॥
নাপ্নুবন্তি মহাত্মানঃ সংসিদ্ধিং পরমাং গতাঃ ॥ 15 ॥
- মাম্ (mām)me
- উপেত্য (upetya)having attained
- পুনঃ (punaḥ)again
- জন্ম (janma)birth
- দুঃখালযম্ (duḥkhālayam)house of pain (duḥkha:pain | ālayam:house)
- অশাশ্বতম্ (aśāśvatam)non-eternal
- ন (na)not
- আপ্নুবন্তি (āpnuvanti)attain
- মহাত্মানঃ (mahātmānaḥ)great souls (mahā:great | ātmānaḥ:souls)
- সংসিদ্ধিম্ (saṃsiddhim)highest perfection
- পরমাম্ (paramām)supreme
- গতাঃ (gatāḥ)having reached
আব্রহ্মভুবনাল্লোকাঃ পুনরাবর্তিনোঽর্জুন ।
মামুপেত্য তু কৌন্তেয পুনর্জন্ম ন বিদ্যতে ॥ 16 ॥
মামুপেত্য তু কৌন্তেয পুনর্জন্ম ন বিদ্যতে ॥ 16 ॥
- আব্রহ্মভুবনাত্ (ābrahmabhuvanāt)from Brahma's world (ā:from | brahma:Brahma | bhuvanāt:world)
- লোকাঃ (lokāḥ)worlds
- পুনরাবর্তিনঃ (punarāvartinaḥ)subject to rebirth (punar:again | āvartinaḥ:returning)
- অর্জুন (arjuna)O Arjuna
- মাম্ (mām)me
- উপেত্য (upetya)having reached
- তু (tu)but
- কৌন্তেয (kaunteya)O son of Kunti
- পুনর্জন্ম (punarjanma)rebirth (punar:again | janma:birth)
- ন (na)not
- বিদ্যতে (vidyate)exists
সহস্রযুগপর্যন্তমহর্যদ্ব্রহ্মণো বিদুঃ ।
রাত্রিং যুগসহস্রান্তাং তেঽহোরাত্রবিদো জনাঃ ॥ 17 ॥
রাত্রিং যুগসহস্রান্তাং তেঽহোরাত্রবিদো জনাঃ ॥ 17 ॥
- সহস্রযুগপর্যন্তম্ (sahasrayugaparyantam)lasting a thousand yugas (sahasra:thousand | yuga:yugas | paryantam:lasting)
- অহঃ (ahaḥ)day
- যত্ (yat)which
- ব্রহ্মণঃ (brahmaṇaḥ)of Brahma
- বিদুঃ (viduḥ)know
- রাত্রিম্ (rātrim)night
- যুগসহস্রান্তাম্ (yugasahasrāntām)ending in a thousand yugas (yuga:yugas | sahasra:thousand | antām:ending)
- তে (te)they
- অহোরাত্রবিদঃ (ahorātravidaḥ)knowers of day and night (ahaḥ:day | rātra:night | vidaḥ:knowers)
- জনাঃ (janāḥ)people
অব্যক্তাদ্ব্যক্তযঃ সর্বাঃ প্রভবন্ত্যহরাগমে ।
রাত্র্যাগমে প্রলীযন্তে তত্রৈবাব্যক্তসঞ্জ্ঞকে ॥ 18 ॥
রাত্র্যাগমে প্রলীযন্তে তত্রৈবাব্যক্তসঞ্জ্ঞকে ॥ 18 ॥
- অব্যক্তাদ্ (avyaktād)from the unmanifested
- ব্যক্তযঃ (vyaktayaḥ)manifested beings
- সর্বাঃ (sarvāḥ)all
- প্রভবন্তি (prabhavanti)proceed
- অহরাগমে (aharāgame)at the coming of day (ahar:day | āgame:at the coming)
- রাত্র্যাগমে (rātryāgame)at the coming of night (rātri:night | āgame:at the coming)
- প্রলীযন্তে (pralīyante)dissolve
- তত্র (tatra)there
- এব (eva)indeed
- অব্যক্তসংজ্ঞকে (avyaktasaṃjñake)in that called unmanifest (avyakta:unmanifest | saṃjñake:in that called)
ভূতগ্রামঃ স এবাযং ভূত্বা ভূত্বা প্রলীযতে ।
রাত্র্যাগমেঽবশঃ পার্থ প্রভবত্যহরাগমে ॥ 19 ॥
রাত্র্যাগমেঽবশঃ পার্থ প্রভবত্যহরাগমে ॥ 19 ॥
- ভূতগ্রামঃ (bhūtagrāmaḥ)multitude of beings (bhūta:being | grāmaḥ:multitude)
- স (sa)that
- এব (eva)indeed
- অযম্ (ayam)this
- ভূত্বা (bhūtvā)having been
- ভূত্বা (bhūtvā)having been
- প্রলীযতে (pralīyate)dissolves
- রাত্র্যাগমে (rātryāgame)at the coming of night (rātri:night | āgame:at the coming)
- অবশঃ (avaśaḥ)helplessly
- পার্থ (pārtha)O Partha
- প্রভবতি (prabhavati)comes forth
- অহরাগমে (aharāgame)at the coming of day (ahar:day | āgame:at the coming)
পরস্তস্মাত্তু ভাবোঽন্যোঽব্যক্তোঽব্যক্তাত্সনাতনঃ ।
যঃ স সর্বেষু ভূতেষু নশ্যত্সু ন বিনশ্যতি ॥ 20 ॥
যঃ স সর্বেষু ভূতেষু নশ্যত্সু ন বিনশ্যতি ॥ 20 ॥
- পরঃ (paraḥ)higher
- তস্মাত্ (tasmāt)than that
- তু (tu)but
- ভাবঃ (bhāvaḥ)existence
- অন্যঃ (anyaḥ)another
- অব্যক্তঃ (avyaktaḥ)unmanifested
- অব্যক্তাত্ (avyaktāt)than the unmanifested
- সনাতনঃ (sanātanaḥ)eternal
- যঃ (yaḥ)which
- সঃ (saḥ)that
- সর্বেষু (sarveṣu)in all
- ভূতেষু (bhūteṣu)in beings
- নশ্যত্সু (naśyatsu)being destroyed
- ন (na)not
- বিনশ্যতি (vinaśyati)is destroyed
অব্যক্তোঽক্ষর ইত্যুক্তস্তমাহুঃ পরমাং গতিম্ ।
যং প্রাপ্য ন নিবর্তন্তে তদ্ধাম পরমং মম ॥ 21 ॥
যং প্রাপ্য ন নিবর্তন্তে তদ্ধাম পরমং মম ॥ 21 ॥
- অব্যক্তঃ (avyaktaḥ)unmanifest
- অক্ষরঃ (akṣaraḥ)imperishable
- ইতি (iti)thus
- উক্তঃ (uktaḥ)is called
- তম্ (tam)that
- আহুঃ (āhuḥ)they say
- পরমাম্ (paramām)highest
- গতিম্ (gatim)goal
- যম্ (yam)which
- প্রাপ্য (prāpya)having reached
- ন (na)not
- নিবর্তন্তে (nivartante)return
- তত্ (tat)that
- ধাম (dhāma)abode
- পরমম্ (paramam)supreme
- মম (mama)my
পুরুষঃ স পরঃ পার্থ ভক্ত্যা লভ্যস্ত্বনন্যযা ।
যস্যান্তঃস্থানি ভূতানি যেন সর্বমিদং ততম্ ॥ 22 ॥
যস্যান্তঃস্থানি ভূতানি যেন সর্বমিদং ততম্ ॥ 22 ॥
- পুরুষঃ (puruṣaḥ)person
- স (sa)he
- পরঃ (paraḥ)supreme
- পার্থ (pārtha)O Partha
- ভক্ত্যা (bhaktyā)by devotion
- লভ্যঃ (labhyaḥ)attainable
- তু (tu)but
- অনন্যযা (ananyayā)unswerving
- যস্মিন্ (yasmin)within whom
- অন্তঃস্থানি (antaḥsthāni)dwell
- ভূতানি (bhūtāni)beings
- যেন (yena)by whom
- সর্বম্ (sarvam)all
- ইদম্ (idam)this
- ততম্ (tatam)pervaded
যত্র কালে ত্বনাবৃত্তিমাবৃত্তিং চৈব যোগিনঃ ।
প্রযাতা যান্তি তং কালং বক্ষ্যামি ভরতর্ষভ ॥ 23 ॥
প্রযাতা যান্তি তং কালং বক্ষ্যামি ভরতর্ষভ ॥ 23 ॥
- যত্র (yatra)where
- কালে (kāle)at the time
- তু (tu)but
- অনাবৃত্তিম্ (anāvṛttim)non-return
- আবৃত্তিং (āvṛttiṃ)return
- চ (ca)and
- এব (eva)indeed
- যোগিনঃ (yoginaḥ)yogis
- প্রযাতাঃ (prayātāḥ)departed
- যান্তি (yānti)go
- তং (taṃ)that
- কালং (kālaṃ)time
- বক্ষ্যামি (vakṣyāmi)I will tell
- ভরতর্ষভ (bharatarṣabha)O Chief of Bharatas (bharata:Bharata | ṛṣabha:chief)
অগ্নির্জ্যোতিরহঃ শুক্লঃ ষণ্মাসা উত্তরাযণম্ ।
তত্র প্রযাতা গচ্ছন্তি ব্রহ্ম ব্রহ্মবিদো জনাঃ ॥ 24 ॥
তত্র প্রযাতা গচ্ছন্তি ব্রহ্ম ব্রহ্মবিদো জনাঃ ॥ 24 ॥
- অগ্নিঃ (agniḥ)fire
- জ্যোতিঃ (jyotiḥ)light
- অহঃ (ahaḥ)day-time
- শুক্লঃ (śuklaḥ)bright fortnight
- ষণ্মাসাঃ (ṣaṇmāsāḥ)six months
- উত্তরাযণম্ (uttarāyaṇam)northern solstice
- তত্র (tatra)there
- প্রযাতাঃ (prayātāḥ)departed
- গচ্ছন্তি (gacchanti)go
- ব্রহ্ম (brahma)Brahman
- ব্রহ্মবিদঃ (brahmavidaḥ)knowers of Brahman (brahma:Brahman | vidaḥ:knowers)
- জনাঃ (janāḥ)people
ধূমো রাত্রিস্তথা কৃষ্ণঃ ষণ্মাসা দক্ষিণাযনম্ ।
তত্র চান্দ্রমসং জ্যোতির্যোগী প্রাপ্য নিবর্ততে ॥ 25 ॥
তত্র চান্দ্রমসং জ্যোতির্যোগী প্রাপ্য নিবর্ততে ॥ 25 ॥
- ধূমঃ (dhūmaḥ)smoke
- রাত্রিঃ (rātriḥ)night
- তথা (tathā)also
- কৃষ্ণঃ (kṛṣṇaḥ)dark
- ষণ্মাসাঃ (ṣaṇmāsāḥ)six months
- দক্ষিণাযনম্ (dakṣiṇāyanam)southern solstice
- তত্র (tatra)there
- চান্দ্রমসম্ (cāndramasam)lunar (candra:moon | masam:related to)
- জ্যোতিঃ (jyotiḥ)light
- যোগী (yogī)yogi
- প্রাপ্য (prāpya)attaining
- নিবর্ততে (nivartate)returns
শুক্লকৃষ্ণে গতী হ্যেতে জগতঃ শাশ্বতে মতে ।
একযা যাত্যনাবৃত্তিমন্যযাবর্ততে পুনঃ ॥ 26 ॥
একযা যাত্যনাবৃত্তিমন্যযাবর্ততে পুনঃ ॥ 26 ॥
- শুক্লকৃষ্ণে (śuklakṛṣṇe)light and dark (śukla:light | kṛṣṇe:dark)
- গতী (gatī)paths
- হি (hi)indeed
- এতে (ete)these
- জগতঃ (jagataḥ)of the world
- শাশ্বতে (śāśvate)eternal
- মতে (mate)thought
- একযা (ekayā)by one
- যাতি (yāti)goes
- অনাবৃত্তিম্ (anāvṛttim)non-return
- অন্যযা (anyayā)by the other
- আবর্ততে (āvartate)returns
- পুনঃ (punaḥ)again
নৈতে সৃতী পার্থ জানন্যোগী মুহ্যতি কশ্চন ।
তস্মাত্সর্বেষু কালেষু যোগযুক্তো ভবার্জুন ॥ 27 ॥
তস্মাত্সর্বেষু কালেষু যোগযুক্তো ভবার্জুন ॥ 27 ॥
- ন (na)not
- এতে (ete)these
- সৃতী (sṛtī)paths
- পার্থ (pārtha)O Partha
- জানন্ (jānan)knowing
- যোগী (yogī)Yogin
- মুহ্যতি (muhyati)is deluded
- কশ্চন (kaścana)anyone
- তস্মাত্ (tasmāt)therefore
- সর্বেষু (sarveṣu)in all
- কালেষু (kāleṣu)times
- যোগযুক্তঃ (yogayuktaḥ)steadfast in yoga (yoga:yoga | yuktaḥ:steadfast)
- ভব (bhava)be
- অর্জুন (arjuna)O Arjuna
বেদেষু যজ্ঞেষু তপঃসু চৈব দানেষু যত্পুণ্যফলং প্রদিষ্টম্।
অত্যেতি তত্সর্বমিদং বিদিত্বাযোগী পরং স্থানমুপৈতি চাদ্যম্ ॥ 28 ॥
অত্যেতি তত্সর্বমিদং বিদিত্বাযোগী পরং স্থানমুপৈতি চাদ্যম্ ॥ 28 ॥
- বেদেষু (vedeṣu)in the Vedas
- যজ্ঞেষু (yajñeṣu)in the sacrifices
- তপঃসু (tapaḥsu)in the austerities
- চ (ca)and
- এব (eva)indeed
- দানেষু (dāneṣu)in the charities
- যত্ (yat)which
- পুণ্যফলং (puṇyaphalaṃ)fruit of merit (puṇya:merit | phalaṃ:fruit)
- প্রদিষ্টম্ (pradiṣṭam)declared
- অত্যেতি (atyeti)goes beyond
- তত্ (tat)that
- সর্বম্ (sarvam)all
- ইদং (idaṃ)this
- বিদিত্বা (viditvā)having known
- যোগী (yogī)the yogin
- পরং (paraṃ)supreme
- স্থানম্ (sthānam)place
- উপৈতি (upaiti)attains
- চ (ca)and
- আদ্যম্ (ādyam)primeval
ওঁ তত্সদিতি শ্রীমদ্ভগবদ্গীতাসূপনিষত্সু ব্রহ্মবিদ্যাযাং যোগশাস্ত্রে
শ্রীকৃষ্ণার্জুনসংবাদে অক্ষরব্রহ্মযোগো নামাষ্টমোঽধ্যাযঃ ॥8 ॥
শ্রীকৃষ্ণার্জুনসংবাদে অক্ষরব্রহ্মযোগো নামাষ্টমোঽধ্যাযঃ ॥8 ॥
