भुजाकङ्कणैः शोभिनं धूम्रकेतुम् ।
गले हारमुक्तावलीशोभितं तं
नमो ज्ञानरूपं गणेशं नमस्ते ॥ 1 ॥
- उमाङ्गोद्भवम् (umāṅgodbhavam)born from Uma's own body
- दन्तिवक्त्रम् (dantivaktram)with a tusker's face
- गणेशम् (gaṇeśam)Ganesha
- भुजाकङ्कणैः (bhujākaṅkaṇaiḥ)by the bracelets on his arms
- शोभिनम् (śobhinam)set off
- धूम्रकेतुम् (dhūmraketum)the smoke-bannered
- गले (gale)at the throat
- हारमुक्तावलीशोभितम् (hāramuktāvalīśobhitam)adorned with a necklace, a row of pearls
- तम् (tam)him
- नमः (namaḥ)salutation
- ज्ञानरूपम् (jñānarūpam)whose form is knowledge
- गणेशम् (gaṇeśam)Ganesha
- नमस्ते (namaste)salutation to you
anvaya उमाङ्गोद्भवम् दन्तिवक्त्रम् भुजाकङ्कणैः शोभिनम् धूम्रकेतुम् गले हारमुक्तावलीशोभितम् तम् गणेशम् ज्ञानरूपम् नमः गणेशम् नमस्ते
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
ढुण्ढिराज Dhundhiraja — The Ganesha who stands at the door of the Vishvanatha temple in Kashi. Pilgrims are told to see him first, which is how he came to be called the king who is searched for.
धूम्रकेतुम् the smoke-bannered — An old name of fire, whose banner is its smoke, and one of Ganesha's own names.
note Every verse ends with the same half-line, नमो ... गणेशं नमस्ते, and the hymn is named for its metre, Bhujangaprayata.
स्मरन् सन्मुखं ज्ञानदं सर्वसिद्धिम् ।
मनश्चिन्तितं कार्यमेवेषु सिद्ध्ये-
-न्नमो बुद्धिकान्तं गणेशं नमस्ते ॥ 2 ॥
- गणेशम् (gaṇeśam)Ganesha
- वदेत् (vadet)one should say
- तम् (tam)him
- स्मरेत् (smaret)one should remember
- सर्वकार्ये (sarvakārye)in everything one does
- स्मरन् (smaran)remembering
- सन्मुखम् (sanmukham)the one who faces you
- ज्ञानदम् (jñānadam)the giver of knowledge
- सर्वसिद्धिम् (sarvasiddhim)every success
- मनश्चिन्तितम् (manaścintitam)what the mind has settled on
- कार्यम् (kāryam)the work
- एव (eva)indeed
- एषु (eṣu)in these
- सिद्ध्येत् (siddhyet)would come out right
- नमः (namaḥ)salutation
- बुद्धिकान्तम् (buddhikāntam)the beloved of wit
- गणेशम् (gaṇeśam)Ganesha
- नमस्ते (namaste)salutation to you
anvaya सर्वकार्ये तम् गणेशम् वदेत् स्मरेत् सन्मुखम् ज्ञानदम् सर्वसिद्धिम् स्मरन् एषु मनश्चिन्तितम् कार्यम् एव सिद्ध्येत् बुद्धिकान्तम् नमः गणेशम् नमस्ते
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
बुद्धिकान्तम् the beloved of wit — Kanta is a husband or a beloved. Buddhi is both plain good sense and the name of one of his two wives.
चतुर्धाभुजं चैकदन्तैकवर्णम् ।
इदं देवरूपं गणं सिद्धिनाथं
नमो भालचन्द्रं गणेशं नमस्ते ॥ 3 ॥
- महासुन्दरम् (mahāsundaram)very beautiful
- वक्त्रचिह्नम् (vaktracihnam)known by his face
- विराटम् (virāṭam)vast
- चतुर्धाभुजम् (caturdhābhujam)four-armed
- च (ca)and
- एकदन्तम् (ekadantam)one-tusked
- एकवर्णम् (ekavarṇam)of a single colour
- इदम् (idam)this
- देवरूपम् (devarūpam)the shape of god
- गणम् (gaṇam)the gana
- सिद्धिनाथम् (siddhinātham)the lord of success
- नमः (namaḥ)salutation
- भालचन्द्रम् (bhālacandram)the one with the moon on his brow
- गणेशम् (gaṇeśam)Ganesha
- नमस्ते (namaste)salutation to you
anvaya महासुन्दरम् वक्त्रचिह्नम् विराटम् चतुर्धाभुजम् च एकदन्तम् एकवर्णम् इदम् देवरूपम् गणम् सिद्धिनाथम् भालचन्द्रम् नमः गणेशम् नमस्ते
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
विराटम् vast — Virat is the body of the whole world seen as one being. To call him virat is to say his form is not the size of an image.
स्तुतैर्मोदकैः प्रीयते विघ्नराजः ।
महासङ्कटच्छेदकं धूम्रकेतुं
नमो गौरिपुत्रं गणेशं नमस्ते ॥ 4 ॥
- ससिन्दूरसत्कुङ्कुमैः (sasindūrasatkuṅkumaiḥ)with vermilion and good kunkuma
- तुल्यवर्णः (tulyavarṇaḥ)of like colour
- स्तुतैः (stutaiḥ)with praises
- मोदकैः (modakaiḥ)with modaks
- प्रीयते (prīyate)is pleased
- विघ्नराजः (vighnarājaḥ)the king of obstacles
- महासङ्कटच्छेदकम् (mahāsaṅkaṭacchedakam)who cuts through great trouble
- धूम्रकेतुम् (dhūmraketum)the smoke-bannered
- नमः (namaḥ)salutation
- गौरिपुत्रम् (gauriputram)the son of Gauri
- गणेशम् (gaṇeśam)Ganesha
- नमस्ते (namaste)salutation to you
anvaya विघ्नराजः ससिन्दूरसत्कुङ्कुमैः तुल्यवर्णः स्तुतैः मोदकैः प्रीयते महासङ्कटच्छेदकम् धूम्रकेतुम् गौरिपुत्रम् नमः गणेशम् नमस्ते
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
सङ्कट trouble — Sankata is a narrow place, a pass with no room to turn. The word for a tight spot became the word for trouble.
तथा ध्यायतां शङ्करं पापनाशः ।
यथा पूजिते षण्मुखे शोकनाशो
नमो विघ्ननाशं गणेशं नमस्ते ॥ 5 ॥
- यथा (yathā)as
- पातकच्छेदकम् (pātakacchedakam)cutting through sin
- विष्णुनाम (viṣṇunāma)the name of Vishnu
- तथा (tathā)so
- ध्यायताम् (dhyāyatām)for those who hold him in mind
- शङ्करम् (śaṅkaram)Shankara
- पापनाशः (pāpanāśaḥ)the undoing of wrongdoing
- यथा (yathā)as
- पूजिते (pūjite)when worshipped
- षण्मुखे (ṣaṇmukhe)the six-faced one
- शोकनाशः (śokanāśaḥ)the ending of grief
- नमः (namaḥ)salutation
- विघ्ननाशम् (vighnanāśam)the ending of obstacles
- गणेशम् (gaṇeśam)Ganesha
- नमस्ते (namaste)salutation to you
anvaya यथा विष्णुनाम पातकच्छेदकम् तथा शङ्करम् ध्यायताम् पापनाशः यथा षण्मुखे पूजिते शोकनाशः विघ्ननाशम् नमः गणेशम् नमस्ते
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
षण्मुखे the six-faced one — Kartikeya, his brother, who has six faces. The verse sets Ganesha beside Vishnu, Shiva and him, one to each line.
सुसिन्दूरकं पूजितं रक्तपुष्पैः ।
सदा चर्चितं चन्दनैः कुङ्कुमाक्तं
नमो ज्ञानरूपं गणेशं नमस्ते ॥ 6 ॥
- सदा (sadā)always
- सर्वदा (sarvadā)at every hour
- ध्यायताम् (dhyāyatām)let them hold in mind
- एकदन्तम् (ekadantam)the one-tusked
- सुसिन्दूरकम् (susindūrakam)bright with vermilion
- पूजितम् (pūjitam)worshipped
- रक्तपुष्पैः (raktapuṣpaiḥ)with red flowers
- सदा (sadā)always
- चर्चितम् (carcitam)smeared
- चन्दनैः (candanaiḥ)with sandal
- कुङ्कुमाक्तम् (kuṅkumāktam)touched with kunkuma
- नमः (namaḥ)salutation
- ज्ञानरूपम् (jñānarūpam)whose form is knowledge
- गणेशम् (gaṇeśam)Ganesha
- नमस्ते (namaste)salutation to you
anvaya सदा सर्वदा एकदन्तम् सुसिन्दूरकम् रक्तपुष्पैः पूजितम् सदा चन्दनैः चर्चितम् कुङ्कुमाक्तम् ध्यायताम् ज्ञानरूपम् नमः गणेशम् नमस्ते
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
नमो ज्ञानरूपिन्नमः सिद्धिकान्त ।
नमो ध्येयपूज्याय हे बुद्धिनाथ
सुरास्त्वां भजन्ते गणेशं नमस्ते ॥ 7 ॥
- नमः (namaḥ)salutation
- गौरिकागर्भजापत्य (gaurikāgarbhajāpatya)O child born of Gauri's womb
- तुभ्यम् (tubhyam)to you
- ज्ञानरूपिन् (jñānarūpin)O you whose form is knowledge
- नमः (namaḥ)salutation
- सिद्धिकान्त (siddhikānta)O husband of Siddhi
- ध्येयपूज्याय (dhyeyapūjyāya)to the one to be held in mind and worshipped
- हे बुद्धिनाथ (he buddhinātha)O lord of wit
- सुराः (surāḥ)the gods
- त्वाम् (tvām)you
- भजन्ते (bhajante)serve
- गणेशम् (gaṇeśam)Ganesha
- नमस्ते (namaste)salutation to you
anvaya गौरिकागर्भजापत्य तुभ्यम् नमः ज्ञानरूपिन् नमः सिद्धिकान्त ध्येयपूज्याय हे बुद्धिनाथ सुराः त्वाम् भजन्ते गणेशम् नमस्ते
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
note The only verse that speaks to him throughout in the second person.
प्रभाते जपेन्नित्यमेकाग्रचित्तः ।
क्षयं यान्ति विघ्ना दिशः शोभयन्तं
नमो ज्ञानरूपं गणेशं नमस्ते ॥ 8 ॥
- भुजङ्गप्रयातम् (bhujaṅgaprayātam)this Bhujangaprayata
- पठेत् (paṭhet)recites
- यः (yaḥ)whoever
- तु (tu)and
- भक्त्या (bhaktyā)with devotion
- प्रभाते (prabhāte)in the morning
- जपेत् (japet)says it
- नित्यम् (nityam)every day
- एकाग्रचित्तः (ekāgracittaḥ)with his mind on one thing
- क्षयम् (kṣayam)to nothing
- यान्ति (yānti)waste away
- विघ्नाः (vighnāḥ)the obstacles
- दिशः (diśaḥ)the quarters of the sky
- शोभयन्तम् (śobhayantam)growing bright
- नमः (namaḥ)salutation
- ज्ञानरूपम् (jñānarūpam)whose form is knowledge
- गणेशम् (gaṇeśam)Ganesha
- नमस्ते (namaste)salutation to you
anvaya यः तु भक्त्या भुजङ्गप्रयातम् पठेत् नित्यम् प्रभाते एकाग्रचित्तः जपेत् [तस्य] विघ्नाः क्षयम् यान्ति दिशः शोभयन्तम् ज्ञानरूपम् नमः गणेशम् नमस्ते
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
एकाग्रचित्तः with his mind on one thing — Ekagra is having one point. It is the plainest word in Sanskrit for attention that does not wander.
